”تحلیل متن رسانه ای“(Analysis Media Text) برخلاف ”تحلیل گفتمان انتقادی“ به روابط درون متن توجه دارد. یك متن از كلمات و یا تصاویر ساخته می شود. در تحلیل متن تصویری، متن فیلم سینمایی، با ”تصویر زبان“ (Visual Language) سروكار داریم. بی گمان ”تحلیل متن“ در عصر رسانه‌های دیجیتالی به عنوان یك روش در پژوهش‌های ارتباطی جایگاه خاصی خواهد داشت.

”اندریو بورن“(Andrew Burn) و ”داوید پاركر“ (David Parker) در كتاب ”تحلیل متن‌های رسانه‌ای“ با طرح این پرسش كه رسانه‌ها چگونه خودشان در معانی متن تغییر ایجاد می كنند؟ می نویسند:

”ما به گسترش اشكال تحلیل نشانه شناسی نیازمندیم كه پیشرفت ویژه متن های رسانه دیجیتالی همانند وب سایت‌ها و بازی های كامپیوتری را به رسمیت می شناسد.“

درواقع در ”تحلیل متن“ ما باید به این پرسش پاسخ دهیم كه چگونه رسانه‌ها معنی را می سازند؟ درحالی كه در تحلیل گفتمان انتقادی، روابط سلطه به عنوان سازنده معنی در گفتمان‌های مسلط شناخته می شود.

در ”تحلیل متن“ یك فیلم سینمایی یا تلویزیونی، تحلیل گر باید روشن كند این متن چه می گوید و چگونه می‌گوید؟ برای یافتن پاسخ، تحلیل‌گر شیوه‌های انتقال معنی به وسیله اشكال گوناگون ارتباطی همانند زبان، انگاره، صدا و ژست‌های بازیگران را بررسی می كند و درواقع به ”نشانه شناسی اجتماعی“ (Social Semiotics) روی می‌آورد.

۲) آسیب شناسی كاربرد تحلیل گفتمان

پیدایش روش تحلیل گفتمان در دهه ۱۹۷۰ میلادی به ویژه پس از انتشار آثار ”تئو. ادریانوس وان دایك“محقق سرشناس دانشگاه آمستردام، زمینه‌های مساعدی را برای روی آوری پژوهشگران ارتباطی، به ویژه پژوهشگران متن های رسانه‌ای به این روش تحقیق فراهم كرد.

مقالات متعدد ”وان دایك“ در كنار كتاب ”تحلیل های خبر“ كه مطالعات موردی اخبار ملی و بین المللی در مطبوعات را مورد توجه قرار داد و طرح هایی برای تحلیل گفتمان ارائه كرد.شیوه نوینی را برای واكاوی معنای خبر، مقاله و گزارش پیش روی محققان قرار داد.

در كنار دیگر نظریه پردازان و محققان تحلیل گفتمان، می بایست از اثر با ارزش ”راجر فاولر“ (Roger Fowler) با عنوان ”زبان خبر، گفتمان و ایدئولوژی در مطبوعات“ یاد كنیم كه گفتمان را همانند محصول و رویه اجتماعی در روزنامه نگاری برمی شمارد و به جنبه های پنهان نقش زبان در معنی سازی و شكل دهی به مفاهیم در مطبوعات می پردازد. او برای این امر به تحلیل گفتمان سرمقاله های مطبوعات تاكید می ورزد. از دیدگاه او مقالات درواقع میدان بازسازی استدلالی جهان خاص نویسندگان است.

به موازات تحلیل گفتمان متن های رسانه ای در قالب ”تحلیل گفتمان“، ”تحلیل گفتمان انتقادی“ و ”تحلیل متن“ به عنوان روش های كیفی تحلیل محتوای رسانه ها، ”تحلیل محتوا“ نیز به عنوان روش كمّی تحیلی متن های رسانه ای توسط پژوهشگران در دانشگاه‌ها و مراكز تحقیقاتی جهان به كار می رود.

▪ متاسفانه دو آسیب جدی همواره محققان را در كاربرد ”تحلیل گفتمان“ تهدید می كند، كه اینك در دو قالب كلی ”عدم آشنایی با روش“ و ”ناتوانی در كاربرد“ روش به آن‌ها می پردازیم:

الف) عدم آشنایی با روش تحلیل گفتمان

نخستین آسیب جدی كه محققان را در كار بست تحلیل گفتمان، تعقیب می كند نداشتن شناخت كافی در تمییز شیوه های سه گانه تحلیل گفتمان از یك سو، و به كار بردن ”تحلیل محتوا“ به جای ”تحلیل گفتمان“ از سوی دیگر است.

آسیب شناسی روش تحلیل گفتمان در ایران حكایت از آن دارد كه علت این امر عدم شناخت مفهوم ”تحلیل گفتمان“ از سوی نظریه پردازان و محققان بوده است. دكتر لطف الله یارمحمدی استاد زبانشناسی داشنگاه شیراز در این باره می نویسد:

”مطالبی كه در باب گفتمان شناسی جسته و گریخته در ایران نوشته شده است اكثرا به تعریف و تحدید حدود و شعور و كاربرد و گفتمان محدود می شود. اما هنوز مطالب خاص نظام‌مندی در زمینه روش تحلیل بجز دو رساله كارشناسی ارشد در شیراز نگاشته نشده است.“ به همین منظور یارمحمدی در مقاله ای با عنوان ”شیوه ای در تحلیل گفتمان و بررسی دیدگاه های فكری – اجتماعی“ تلاش می كند تا روش كار و شیوه تحلیل گفتمان را به محققان ناآشنا، بیاموزد. تلاش و كوشش كسانی چون یارمحمدی و دیگران و علاقه‌مندی محققان به آموختن روش ”تحلیل گفتمان“ در سال های اخیر؛ باعث مهارت و توانایی محققان ارتباطی در بهره گیری از روش ”تحلیل گفتمان“ شده است. اما هنوز هم بسیاری از محققان تازه كار ممكن است به علت عدم آشنایی كافی با این روش در جریان تحقیق با مشكل عدم ”روایی“ (Validity) و ”اعتبار“ (Releability) روبرو شوند.

ب) ناتوانی در كاربرد روش تحلیل گفتمان

برخی سنت های ناپسند در محافل آكادمیك سبب ساز آسیب های روش شناسی در كار محققان می شود. به عنوان مثال گرایش محققان به استفاده از محاسبات آماری و جداول به كار رفته در تحقیق؛ زمینه ای را به وجود می آورد تا محققان تصور كنند روش هایی چون ”تحلیل گفتمان“ كه آمار و ارقام روش های كمّی را ندراند، فاقد اعتبار و روایی اند؟!

دكتر لطف الله یارمحمدی در این زمینه از دغدغه های دانشجویان سخن می گوید:

”دانشجویی كه می خواست رساله خویش را در باب رابطه بین ساخت ایدئولوژیكی و ساخت گفتمان مدار در گزینه ای از نمایشنامه‌ها بنویسد به هنگام ارائه طرح اظهار داشت ”فلانی نمی خواهد كاری بكنید یك مقداری هم آمار یك جایی اضافه شود“. گفتم كه این یك تحقیق كیفی و تحلیلی است و نیازی به آمار ندارد. ولی دیدم انگار كه راضی نیست. لذا بعدی به مطلب افزوده گردید و در نتیجه بحثی شبیه تحلیل محتوا همراه با درصد، مجذورخی [X۲] و جدول به آن اضافه شد“! اگر محققان بدانند كه كمّی كردن تحلیل اغلب به محتوای آشكار پیام محدود می شود و محقق را در پی بردن به پیام پنهان یا افادات و اشارت ناتوان می كند در می یابند كه اصولا روش های كمّی برای حصول نتیجه ناتوانند. یك مثال شاهد ماجراست:

”برای مثال اگر در متن مصاحبه با یك متهم ۱۰ مرتبه موضوع نگرش مثبت به سرقت در شرایط سخت اقتصادی مطرح شده و در متن مصاحبه با متهمی دیگر ۵ مرتبه، این فراوانی به خودی خود مبین این نكته نیست كه احتمال دست زدن متهم اول به سرقت دوبرابر متهم اول است.“دلبستگی به سنت های رایج و به كار بستن روش تحلیل محتوا به مرور زمان نوعی نگرش كمّی بر اندیشه محققان حاكم كرده است، ترك چنین عادتی البته برای بسیاری از محققان دشوار بنظر می‌رسد . اما با اهمیّت یافتن جایگاه تحقیقات كیفی، پرهیز از چنین عاداتی ضروری بنظر می‌رسد .

● سخن پایانی

گفتیم در هر علمی، حل مسائل به روش هایی كه پژوهشگران در تحقیقات خود به كار می بندند، سخت وابسته است. در تحقیقات ارتباطی از آنجا كه محقق هم با پیام فرستنده پیام و گیرنده پیام سروكار دارد. در تحقیقاتی كه لازم است به بررسی پیام بپردازد روش هایی چون: ”تحلیل محتوا“ به عنوان یك روش كمّی و ”تحلیل گفتمان“ ”تحلیل گفتمان انتقادی“ و ”تحلیل متن“ به عنوان روش هایی كیفی پیش روی او قرار دارند.

بسیاری از محققان به دلیل تصور یكسان بودن این روش‌ها در كاربرد ”تحلیل گفتمان“ دچار خطا می شوند. برخی از آن‌ها به این روش، چونان روشی كمّی می نگرند و عمل می كنند. آن‌ها به دو دلیل دچار آسیب در تحقیق می شوند. یا اصولا با مفهوم و روش تحلیل گفتمان آشنایی ندارند یا آنكه سنت های ناپسند كمّی گرایی در محافل آكادمیك آن‌ها را به سوی كمّی كردن ”تحلیل گفتمان“ سوق می دهد.

در این گفتار آنچه كه مهم است پی بردن به جایگاه معنی شناسی ”تحلیل گفتمان“ در تحقیقات ارتباطی است. تجربه های اخیر نشان می دهد افزایش بهره مندی محققان ارتباطات از روش های كیفی ”تحلیل گفتمان“، ”تحلیل گفتمان انتقادی“ و ”تحلیل متن“ ضمن آشنایی هرچه بیشتر آنان با چنین روش هایی، سبب دوری جستن آن‌ها از آفات و آسیب های روش شناسی در این زمینه می شود. براین اساس می‌توان امیدوار بود كه این امر در آینده باعث ارتقاء هرچه بیشتر جایگاه معنی شناسی كاربردی در تحقیقات ارتباطی خواهد شد.