فارسی زبان مادری ما است. زبانی است که آثار ادبی بسیار زیبا بدان سروده شده. زبانی است لطیف و پرمایه. زبانی است غنی و والا. بنابر این نباید نیازی به استدلال در اهمیّت این زبان و لزوم یادگیری آن باشد.

گروه بزرگی از ایرانیان اینک در نقاط مختلف جهان پراکنده اند. برای نخستین بار با این مشکل زبان محل و زبان مادری روبرو هستند. کسانی که در سنین بالا از ایران خارج شده اند. چنین مشکلی ندارند. این گروه سال های یادگیری و تکوین زبان مادری را در ایران گذرانده اند. و اگر ارتباط خود را با آثار و نوشتجات فارسی حفظ کنند. و اگر با برنامهء معینی سطح مطالب خواندنی خود را بالا ببرند. مخصوصاً آثار ادبی اعم از نظم و نثر را مطالعه نمایند. بهیچوجه دچار مشکلی نخواهند شد.

مشکل با گروهی است که در سنین پائین خردسالی همراه پدر و مادرشان از ایران خارج شده اند و اینک بعد از گذشتن چند سال در آستانهء بلوغ و جوانی قرار دارند. به این گروه باید اطفالی را که در خارج به دنیا آمده اند افزود. چه از ازدواج بین ایرانیان و چه از ازدواج های مختلط. اینگونه اطفال را می توان به چند دسته تقسیم کرد: یک دسته آنهائی هستند که اصولاً فارسی نمی دانند. مخصوصاً اگر ساکن آمریکا یا کانادا باشند. اینان به همان زبان انگلیسی یا پدر و مادر صحبت می کنند. دستهء دیگر گروه کوچکی است که فارسی می دانند: اینان با مجاهدت پدر و مادر و کوشش خودشان توانسته اند این زبان را هم یاد بگیرند. گروه بزرگتر دیگری نیز هست. این گروه شامل کسانی است که فارسی می دانند ولی تجربه نشان داده که اغلب نمی توانند حتی ده دقیقه گفتگوئی را منحصراً به فارسی ادامه دهند. جملات و لغات و افعال فارسی را بطور پراکنده با زبان کشور جدید خود مخلوط نموده. از هر کدام آنچه آسانتر به ذهن می آید. انتخاب می نمایند و اگر دو یا سه زبان خارجی بدانند. این اختلاط شدیدتر شده همهء زبان ها را درهم و برهم بکار می برند. در خانواده هائی که پدر و مادر نیز به همهء زبان هائی که طفل می داند آشنا هستند این حالت شدیدتر است. سرانجام گروهی که پدر و مادرشان به عمد و قصد و یا از روی اجبار و ندانستن زبان دیگر فقط فارسی با فرزندان خود حرف زده اند. امّا کوشش فعالی در یاددادن فارسی به آنها ننموده اند. طبعاً دایرهء اطلاعات و معلومات آن عدّه کم است و از حدود گفتگوی معمولی تجاوز نمی کند. از دو گروه بالا حتی برخی الفباء فارسی را نیز نمی دانند.

هدف از گفتگوی صریح و بی پرده در مسألهء زبان فارسی تنها یک چیز است و آ ن یافتن راه حلّی برای فارسی آموزی بطور جدی و پیگیر است. خروج هزاران ایرانی از کشور خود و سکونت در کشوری بیگانه با فرهنگی غریبه و محیطی نامأنوس و زبانی نا آشنا طبعاً مشکلات اجتماعی و فرهنگی فراوانی همراه خود داشته است و عدم توجه به مسألهء زبان فارسی در سال های پر تلاطم اوّلیه می تواند موجّه بنظر آید. برای والدین مهم آن بوده که فرزندانشان هر چه زودتر بازبان کشور جدید خود آشنا شده. بتوانند در مدرسه معادل کلاسی که در ایران می رفته اند وارد شوند و دوشادوش شاگردان آن مملکت تحصیل را ادامه داده. نمرات خوب بگیرند. درس ها که به زبان بیگانه باشد طبعاً وقت بیشتری می گیرد ضمیر طفل و مراکز یادگیری زبان در مغز متوجّه زبان جدید می شود. در مدرسه پنج - شش ساعت به آن زبان می شنود و حرف می زند با همشاگردیان خود بعد از ساعات درس با همان زبان مکالمه می کند جلوی تلویزیون همان زبان را می شنود و طبعاً زبان جدید به تمامه جایگزین زبان فارسی می شود و اگر بطور پراکنده و مختصر جمله ای یا کلمه ای از پدر و مادر بفارسی بشنود. آن کلمه مانند قطرهء آبی بر سطحی روغنی میلغزد و از حافظه بیرون می افتد. پدر و مادر نیز بخاطر وضع جدید طفل و زیادی دروسش اصراری بر این که فارسی را نیز مانند زبان محلی بطور جدی بیاموزد ندارند.

این استدلال تا حدّی معقول و درست است. ولی یک نکته نباید فراموش شود. آن قدرت یادگیردی خارق العادهء زبان در اطفال و نوباوگان است. از لحاظ علمی ثابت شده. که یک طفل می تواند به آسانی و در کمال سهولت سه یا چهار زبان را همزمان یاد بگیرد و در همهء آنها پیش برود. به همهء آنها بنویسد و بخواند. بشرط آن که بطور جدی و یا برنامه ای مرتب و پیگیر این کار ادامه یابد.

علاوه بر آن این نکته نیز مورد تأئید جامعه شناسان است. که فرزندان مهاجران خارجی اگر با زبان مادری خود آشنا نباشند و آن را نیاموزند بیشتر دچار بحران های روحی و گرفتاری های ناشی از دو فرهنگ بودن می شوند. و شخصیت آنان به طور کامل رشد نمی کند مثلاً آن دسته از کودکان ایرانی که زبان فارسی نمی دانند. در منزل خود فار سی می شنوند امّا چیزی نمی فهمند هیجانات و احساسات والدین را از رسیدن نامه ای از ایران می بینند. نامه را نگاه می کنند و از خطوط آن چیزی درک نمی کنند با کلماتی مثل ایران و نوروز و سیزده بدر و یا شهرها ئی که نام آنها زیاد برده می شود از قبیل شیراز و تبریز و مازندران و غیره آشنا هستند. امّا ذهن و فکرشان با این امور غریبه است اگر میهمان ایرانی داشته باشند از میهمانی و گفتگوها هیچ نمی فهمند مگر آن که میهمان فرزندان خود را هم آورده باشد که در آن صورت بزرگترها در یک جا فارسی حرف می زنند و کوچکترها در اطاق دیگر زبان محلی را. از همه مهمتر.زبان نه فقط وسیلهء ارتباط است. بلکه تنها وسیلهء بیان عواطف و احساسات و خواسته هاست. ایجاد رابطهء کامل عشق و محبت بین پدر و مادر و اطفال لازمه اش آن است که طرفین با یک زبان مشترک که با زیر و بم و اصطلاحات آن آشنا هستند ارتباط برقرار سازند. این ارتباط معنوی و روحی به سختی می تواند از طریق دو زبان مختلف که هر دو طرف متقابلاً آنها را بطور ناقص می دانند. برقرار گردد. کودک خود را در خانه و در محیط فرهنگی پدر و مادر بیگانه احساس می کند. شکاف بین دو فرهنگ و دو برداشت و دو زبان روز بروز بیشتر می شود و طفل که بطور نیم بند یک پا در این فرهنگ و پای دیگر را در فرهنگ غالب مملکت جدید خود داشته در سنین ر شد و بزرگی از این بی هویتی و بی فرهنگی صدمه خواهد خورد.

به همین جهت در برخی از کشورها که خیلی روی این مسائل مطالعه نموده اند تدریس زبان مادری به اطفال مهاجران و پناهندگان اجباری و از وظائف دولت است. با کلید زبان مادری طفل ارتباطی متعادل و هماهنگ با فرهنگ قبلی خود برقرار کرده و از آن طریق با دنیای پدر و مادر خود آشنا می شود. در عین حال چون زبان کشور جدید خود را نیز آموخته است. لذا نیمی از وجودش را بیگانه و خالی و تهی از مفهوم احساس نمی کند.

زبان تنها یکی از مظاهر فرهنگی و وسیلهء بیان و تعبیر بخشی از فرهنگ است. لذا آن را باید برای شناساندن سایر بخش ها و جلوه های به کار گرفت و اطفال را به آداب و رسوم زیبا و جشن ها و داستان ها و افسانه ها و هنر و ادبیات و مظاهر دیگر فرهنگ ایرانی آشنا و علاقمند کرد. به نحوی که به فارسی دانستن افتخار کنند و بهره بردن از آن همه سرمایه های تمدّنی کهن را غنیمت دانند و از عمق دل راضی و خشنود باشند .

اینکه چگونه به کودکانمان فارسی بیاموزیم. بستگی به وضع هر خانواده و امکانات آن و وقتی دارد که بخواهند صرف این کار شود. آنچه در این زمینه مهم و ضروری است تصمیمی است قاطع و خستگی ناپذیر همراه با تشویق و ترغیب و ایجاد شوق در کودکان و نوجوانان. همچنین توجه به این مطلب که هیچ سنی برای یادگرفتن دیر نیست.