از دو سال پیش كه تحقیقات خود را درباره دسترسی آسان به صفحات وب شروع كردم، آمار و ارقام بسیار تكان‌دهنده‌ای نظرم را جلب كرد. مثلا تنها حدود چهل‌درصد از وب سایت‌های كشور انگلیس و پنجاه‌درصد از وب سایت‌های ایالا‌ت متحده از نظر كاربران به آسانی قابل دسترسی بودند و تقریبا بیست‌درصد از كاربران به‌طوركلی نمی‌توانستند از صفحات وب استفاده كنند. از سوی دیگر میلیون‌ها انسان در سراسر دنیا از لحاظ جسمی و ذهنی ناتوان یا كم‌توانند یا پیرند و ... كه استفاده از اینترنت و صفحات وب برای آن‌ها نیز دشوار است. امروزه در كشورهای پیشرفته دنیا قوانینی وجود دارد كه مستقیما شركت‌های سازنده وب سایت را ملزم به طراحی سایت‌هایی با قابلیت دسترسی بالا می‌كند. ولی با وجود این محدودیت‌ها، طراحان و سازندگان وب‌سایت‌ها انگیزه‌ای برای طراحی سایت‌های استاندارد وبا قابلیت دسترسی بالا ندارند. شاید این ‌امر به این خاطر باشد كه گمان می‌كنند وقتی سایت به نظرشان زیبا باشد و خودشان بتوانند راحت از آن استفاده كنند، سایتی استاندارد تهیه كرده‌اند. ولی باید گفت كه این تفكر كاملا اشتباه است. شاید تا امروز فكر می كردید دانستن تنها HTML در ساخت سایت كافی است. ولی این فقط یكی از ابزارهای موردنیاز است. زیرا سایت شما باید استانداردهای جهانی را رعایت كند و مهم‌تر از هر چیز باید به آسانی قابل دسترسی باشد. این مقاله سعی دارد با شرح دلایل نیاز به این‌گونه سایت‌ها و ارائه تكنیك‌های آسان به شما بیاموزد چگونه یك سایت استاندارد بسازید كه نه تنها خود شما بتوانید از آن استفاده كنید، بلكه همه بتوانند از آن استفاده كنند. به‌عبارت‌دیگر، این مقاله به‌طور كلی نشان می‌دهد چگونه می‌توان سایتی ساخت كه از نظر كاربران، دسترسی به قسمت‌های مختلف آسان باشد.

●دسترسی آسان به صفحات وب

صفت قابل دسترسی (Accessible) را برای سایتی به كار می‌برند كه كاربران بیشتری بتوانند به راحتی از آن استفاده كنند. هرچه این گروه بزرگ‌تر باشد، اصطلا‌حاً وب‌سایت بیشترقابل‌دسترسی است. اتحادیه جهانی وب یاWorld Wide Web Consortium) W۳C) كه استانداردهای وب را تعیین می‌كند، در سال ۱۹۹۶ گروه نوآوری در افزایش قابلیت دسترسی به صفحات وب یا Web Accessibility Initiative) WAI) را بنیانگذاری كرد. كار اصلی این گروه تهیه استانداردهای فنی برای طراحان وب است.

ولی این گروه تحقیقاتی نیز جهت ارائه تكنیك‌های جدید برای افزایش كاربری صفحات وب برای استفاده كاربرانی با ناتوانی‌های جسمی نیز داشته است. هدف اصلی این گروه تشویق و راهنمایی طراحان وب برای تولید سایت‌هایی استاندارد است تا اكثر مردم بتوانند بدون در نظر گرفتن ناتوانی هایی كه دارند، از آن حداكثر استفاده را ببرند.

امروزه میلیون‌ها انسان به علت ناتوانی‌های جسمی (از قبیل معلولیت، كم‌بینی، نابینایی، كهولت سن و...) نمی‌توانند از اینترنت استفاده كنند. دلیل عمده این محدودیت وجود سایت‌هایی است كه نمی‌توانند مورد استفاده این گروه از جامعه قرار گیرند. مطابق آخرین تحقیقات انجام شده در سال ۲۰۰۶، در میان ۱۰۵ سایت انتخابی در كشور انگلیس ۷۹ درصد از آن‌ها (به‌ویژه سایت‌های آژانس‌های مسافرتی) با امكان دسترسی متوسط و چهل درصد با امكان دسترسی بسیار پایین مشاهده شد.

آخرین آمار نشان دهنده این است كه در حال حاضر، حدود ده تا پانزده درصد از جمعیت كشورها از لحاظ جسمی یا ذهنی ناتوانند و تقریبا بیست درصد با كهولت سن مواجه هستند و اگر افرادی از جامعه كه دارای ناتوانی جسمی نیستند ولی به دلیلی نمی‌توانند مانند افراد سالم از وب سایت‌ها استفاده كنند را هم در نظر بگیریم، به آماری سی‌درصدی می‌رسیم. در نتیجه سایت‌ها باید برای این دسته از جامعه نیز قابل‌دسترسی باشند.

دلایل نیاز به دسترسی آسان به صفحات وب را می توان در سه گروه قرار داد:

۱ ـ الزام قانونی: در بسیاری از كشورها قوانینی وضع شده كه رعایت حقوق افرادی با ناتوانی‌های جسمی را برای استفاده از وب سایت‌ها الزامی می‌‌داند. مثلا Disability Discrimination Act) DDA) مشخصا به سازمان‌ها و شركت‌هایی كه دست‌اندركار تهیه وب‌سایت هستند توصیه می‌كند كه حقوق افرادی از جامعه را كه به دلیلی دارای معلولیت و یا كهولت سن می‌باشند محترم بشمارند و صفحات وب را به نحوی تهیه كنند كه همه بتوانند از آن استفاده نمایند. در نتیجه براساس این قوانین طراحی سایت استاندارد با دسترسی آسان الزامی است. (البته هنوز در بسیاری از كشورها این قوانین وجود ندارد).

۲ ـ جمعیت شناسی: به طور متوسط ده تا پانزده درصد جمعیت جهان با مشكل معلولیت و حدود بیست درصد با كهولت سن مواجه هستند كه می‌تواند بر استفاده این گروه از جامعه در استفاده از اینترنت تاثیرگذار باشد. مثلا طبق آخرین آمار سال ۲۰۰۶، حدود هفت میلیون از جمعیت شصت میلیونی انگلیس معلول و حدود دو میلیون مشكل بینایی دارند. یعنی تقریبا پانزده‌درصد از جمعیت كشور! طبیعی است كه نا‌دیده گرفتن این گروه از جمعیت، كار صحیحی نیست.

۳ ـ دلایل اقتصادی: طراحی سایت‌هایی با امكان دسترسی آسان ممكن است به وقت و هزینه بیشتری نیاز داشته باشد، اما ایجاد چنین سایت‌هایی در آینده از نظر اقتصادی سود بیشتری خواهد داشت. در نظر بگیرید هم‌اكنون ده تا بیست درصد از مردم به‌دلیل استاندارد نبودن و قابل دسترس نبودن سایت شما نمی‌توانند از آن استفاده كنند كه اگر سایت شما قابل دسترس بود این گروه به جمع مشتریان شما می پیوستند و در نتیجه سود بیشتری به‌دست می‌آورید.

از طرف دیگر اگر سایت شما از دسترسی خوبی برخوردار باشد، در موتورهای جستجوگر اینترنتی در رتبه بالاتری قرار می‌گیرد (زیرا ALT tag در كدهای HTML استفاده شده است.) و مشتریان بیشتری به سایت شما مراجعه خواهند كرد. دست آخر این‌كه، مهم‌ترین دلیل برای ایجاد صفحات وب با دسترسی بالا را می‌توان رشد روزافزون فناوری های جدید در صنعت ارتباطات دانست. مثلا امروزه تلفن‌های همراه‌ جدید امكان استفاده از اینترنت را به كاربران خود می‌دهند و اگر سایت شما استاندارد نباشد، كاربران نمی‌توانند از طریق تلفن‌های همراه خود به دیدن آن بروند.

حال كه دلایل نیاز به طراحی صفحات وب با قابلیت دسترسی بالا مطرح شد، ممكن است از خود سوال كنید چگونه می‌توانیم سایتی بسازیم كه برای همه قابل‌دسترسی باشد و در ضمن استاندارد هم باشد؟ پاسخ به این سوال بسیار آسان است. تنها با تغییرات جزئی در ساختار كد برنامه می‌توانیم سایتی با دسترسی آسان و بالا بسازیم.

گام یكم، طراحی مقدماتی صحیح است. طراح سایت باید این نكته را در نظر بگیرد كه استفاده‌كنندگان سایت ممكن است نتوانند از ماوس خود استفاده كنند، نتوانند فونت‌های كوچك را رویت نمایند، شاید نابینا باشند و بخواهند از صفحه‌خوان (Screen reader) برای خواندن محتویات سایت استفاده كنند و در آخر شاید كم‌بینا باشند و بخواهند از صفحاتی با پیش زمینه آبی و فونت زرد استفاده كنند. باید این نكته را مد نظر قرار دهیم كه اگر كاربران نتوانند از سایت استفاده كنند، طراحی این وب سایت چه فایده‌ای دارد؟

قدم بعدی طراحی مقدماتی، فلوچارت برنامه و طراحی نقشه برای سایت است. منظور از طراحی نقشه سایت این است كه استفاده كننده باید چه عملیاتی انجام دهد تا به هدفی كه مد نظر دارد (مثلا خرید كالا از اینترنت) برسد.

در این مرحله طراح سایت باید سعی كند آسان ترین راه رسیدن به هدف مورد نظر كاربر را پیش پای او قرار دهد. سپس باید كدهای برنامه را نوشت؛ البته با در نظر گرفتن استانداردهای جهانی Web Accessibility Initiative) WAI)كه معتبرترین مرجع موجود در مورد روش‌های افزایش كاربری وب سایت ها می باشد.

در ادامه توصیه‌های موثر در افزایش دسترسی آسان كاربران به صفحات وب توضیح داده می‌شود.

۱ ـ توصیه یكم: استفاده از CSS

مجموعه CSS یا Cascading Style Sheet ابزارهایی هستند كه مشخص می‌كنند اجزای صفحه HTML چگونه نمایش داده شوند.

وقتی زبان HTML برای اولین بار درست شد، فقط جهت نمایش محتویات صفحه به‌كار برده می‌شد و به‌صورت پیش‌فرض این‌گونه تصور شده بود كه مرورگر مثلا(Internet Explorer) باید وظیفه طرح بندی صفحه را به عهده بگیرد.

یعنی در واقع محتویات صفحه و طرز نمایش آن صفحه به‌طور مجزا درنظر گرفته می‌شد. ولی بعد از مدتی كه Tagهایی مثل font به این زبان اضافه شد، ایجاد صفحه وب با محتویات و طرز نمایش مستقل كاری غیرممكن به نظر می رسید.

جهت مرتفع كردن این مشكل نسخه ۴ زبان HTML، تگ Style را عرضه كرد. با استفاده از CSS در صفحه، كاربر امكان تغییر شكل صفحه وب را دارد و می‌تواند صفحه را هر طور كه می‌خواهد (مثلا با رنگ پیش‌زمینه دلخواه یا اندازه حروفی كه می‌خواهد)، نمایش دهد. برای امتحان این‌كه آیا سایت شما از این امكان برخوردار است یا نه، می‌توانید وب سایت خود را در مرورگر اپرا باز كنید و شكل آن را تغییر دهید.

طریقه استفاده از CSS در صفحات HTML بسیار آسان است. شكل كلی دستورات در CSS از سه قسمت اصلی تشكیل شده است: Selector تگی از (HTML)ا، Property (خصوصیت) تگ كه تغییر می كند، و مقدار آن.

برای افزودن CSS به صفحه HTML می‌توانیم سه راه را انتخاب كنیم. از CSS به صورت یك فایل مستقل استفاده نماییم و در صفحه وب خود به این فایل رجوع كنیم (از آن جهت كه با این روش می‌توانیم بدون دستكاری صفحه وب، شكل آن را عوض كنیم، این كار بهترین روش است). استفاده از CSS در داخل صفحه با استفاده از تگ Style و استفاده از CSS در داخل تگی كه می‌خواهیم شكل خاصی داشته باشد (این روش عملی است. ولی منطقی به نظر نمی رسد).

مثلا اگر می‌خواهید در یك پاراگراف از فونت Arial استفاده كنید و تمام نوشته های این پاراگراف را به صورت حروف بزرگ نمایش دهید، می‌توانید از CSSاستفاده كنید.

۲ ـ توصیه دوم: تشریح همه اجزای صفحه وب

هر كدام از اجزای تشكیل‌دهنده صفحه وب كه به صورت تصویری اطلاعاتی را در اختیار كاربران قرار می‌دهند، باید شرح داده شوند. تصور كنید تصاویر موجود در یك صفحه نمی‌توانند توسط كسی كه این تصاویر را نمی‌شناسد درك شوند و كاربری با استفاده از مرورگری كه شكل‌ها را نمایش نمی‌دهد سایت شما را رویت می‌كند. در این صورت این كاربر نمی‌تواند اطلاعاتی را كه شما با نمایش آن شكل قصد دارید به او نشان دهید، مشاهده كند. در زبانHTML پنج ویژگی (Attribute) وجود دارد كه می‌توانید برای حل مشكل بالا از آن استفاده نمایید.

۳ ـ توصیه سوم: افزایش كارایی صفحه وب

وب سایت خوب آن است كه كاربران آن بتوانند به راحتی با آن كار كنند و سرعت عملیات كاربران بالا باشد. درHTML دو ویژگی وجود دارد كه می توان با استفاده از آن‌ها سرعت استفاده كاربران را بالا ببریم و در ضمن صفحات وب سایت را قابل دسترس تر كنیم.