در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (اصل سوم) مشارکت عامه مردم در تعیین سرنوشت سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خویش، رفع تبعیضات ناروا و ایجاد امکانات عادلانه برای همه در تمام زمینه های مادی و معنوی، پی ریزی اقتصاد صحیح و عادلانه طبق ضوابط اسلامی جهت ایجاد رفاه و رفع فقر و برطرف ساختن هرنوع محرومیت در زمینه های تغذیه، مسکن، کار، بهداشت و تعمیم بیمه، تامین خود کفایی در علوم و فنون و صنعت و کشاورزی و امور نظامی و مانند اینها هدف گذاری شده و در اصل چهل و سوم آمده است: «برای تامین استقلال اقتصادی جامعه و ریشه کن کردن فقر و محرومیت و برآوردن نیازهای انسان در جریان رشد با حفظ آزادگی او، اقتصاد جمهوری اسلامی ایران براساس ضوابط زیر استوار می شود:

۱) تامین نیازهای اساسی: مسکن، خوراک، پوشاک، بهداشت، درمان، آموزش و امکانات لازم برای تشکیل خانواده برای همه.

۲) تامین شرایط و امکانات کار برای همه به منظور رسیدن به اشتغال کامل و قرار دادن وسایل کار در اختیار همه کسانی که قادر به کارند ولی وسایل کار ندارند، در شکل تعاونی، از راه وام بدون بهره یا هر راه مشروع دیگر که نه به تمرکز و تداول ثروت در دست افراد و گروه های خاص منتهی شود و نه دولت را به صورت یک کارفرمای بزرگ مطلق درآورد. این اقدام باید با رعایت ضرورت های حاکم بر برنامه ریزی عمومی اقتصاد کشور در هر یک از مراحل رشد صورت گیرد.

۳) تنظیم برنامه اقتصادی کشور به صورتی که شکل و محتوا و ساعات کار چنان باشد که هر فرد علاوه بر تلاش شغلی، فرصت و توان کافی برای خودسازی معنوی، سیاسی و اجتماعی و شرکت فعال در رهبری کشور و افزایش مهارت و ابتکار داشته باشد...»

اگر اینها را به عنوان نظام آرمانی جمهوری اسلامی ایران در عرصه اقتصادی بدانیم حال سوالی که مطرح می شود این است که پس از گذشت نزدیک به سه دهه از عمر این نظام چقدر ما به این نظام آرمانی نزدیک شده ایم؟ هرچند پاسخ به این سوال بحث مبسوطی را می طلبد اما متاسفانه باید اذعان داشت که از برخی جهات و به رغم تمام تلاش های انجام شده و نیت ها و مقاصد خوب دولت ها و دولتمردان تغییر چندانی در وضعیت اقتصادی کشور به لحاظ عدالت اجتماعی و توزیع درآمد، کاهش و رفع فقر و بیکاری، استاندارد رفاه همگانی و...به وجود نیامده است و حتی در مقایسه با کشورهای مشابه طی این سه دهه اقتصاد ایران از پیشرفت و رشد مناسبی برخوردار نبوده است و این در حالی است که به دلیل برخورداری ایران از درآمد منابع طبیعی (به ویژه نفت و گاز) از شرایط بهتری برای رشد و توسعه برخوردار بوده است. درآمدی معادل ۶۴۴ میلیارد دلار طی ۲۹ سال گذشته (به طور متوسط سالانه ۲/۲۲ میلیارد دلار) در اختیار اقتصاد ایران بوده است اما هیچ یک از مشکلات ساختاری این اقتصاد از قبیل رشد پایین و یک رقمی اقتصادی، نرخ تورم و بیکاری دورقمی به رغم همه فراز و نشیب های طی شده، نه تنها هیچ التیامی نیافته بلکه در گذر زمان به بیماری مزمن تبدیل شده است و به نظر می رسد که اقتصاد ایران به هر دلیلی در «تله فقر» گرفتار مانده و راه رهایی از این تله را به رغم این درآمد سرشار و باد آورده طی سه دهه گذشته نیافته است،

به طور حتم می توان گفت « تله فقر » که اقتصاد و مردم ایران را گرفتار خود کرده ناشی از درآمد نفت است. از یک طرف درآمد نفت انگیزه کار و تولید را از جامعه ما سلب کرده است و از طرف دیگر همه دعواهای سیاسی و اجتماعی بر سر توزیع درآمد نفت است که همه نهاد های حکومتی را درگیر خود کرده است و فکر درست تصمیم گیری و استفاده بهینه از این درآمد را تقریباً ناممکن ساخته است. در این چرخه اقتصادی نادرست و در تقابل با آنچه قانون اساسی « تمرکز و تداول ثروت در دست افراد و گروه های خاص» نامیده است دو دهک جمعیتی جامعه ما به ثروتی افسانه ای دست یافته اند (نزدیک به ۵۰ درصد درآمد ملی) و هشت دهک دیگر به تناسب اینکه در کجا (به لحاظ جغرافیایی، تحصیلی، شغلی...) قرار داشته باشند سهمی می برند و البته به ۵/۳ دهکی که زیر خط فقر قرار گرفته اند لقمه بخور و نمیری می رسد و آنچه از این شیوه اداره کشور و توزیع درآمد نفت باقی می ماند تداوم شکاف طبقاتی و غایب بودن کار و تلاش و تولید و رشد اقتصادی و عقب ماندگی از قافله توسعه انسانی در عرصه جهانی است و در نهایت نیز معلوم نیست اقتصاد ایران به سوی چه سرانجامی می رود؟

در قرن بیستم ما دو مدل از نظام کمونیستی را تجربه کردیم: یک مدل نظام کمونیستی شوروی و بلوک شرق بود که سرانجام فروپاشید.

علت فروپاشی این مدل را باید گرفتار شدن در «تله فقر» به دلیل اعمال شیوه های توزیع درآمد با نگاه مساوات طلبانه برای تحقق عدالت اجتماعی دید. در این مدل به دلیل اطمینانی که مردم از تامین نیازهای اساسی خود داشتند و غالب آنان از این وضعیت راضی بودند دیگر هیچ گونه انگیزه ای برای کار و تلاش و تولید نداشتند و سرجمع آن شد که اقتصاد کشور از رشد و پویایی بازماند و فروپاشید. مدل دوم نظام کمونیستی چین بود که با درک این موضوع به جای اصالت دادن به توزیع درآمد به کار اصالت داد و درآمد افراد را وابسته به کار و تلاشی که انجام می دادند، کرد. آنها که این مدل را ذیل «سوسیالیسم بازار» صورت بندی و اعمال کردند طی سه دهه گذشته توانستند با دستیابی مستمر به نرخ رشد اقتصادی دورقمی ضمن افزایش چهار برابری تولید ناخالص داخلی گام های بسیار بلندی را در فقرزدایی و افزایش رفاه همگانی بردارند و به عبارتی با رهاندن اقتصاد کشورشان از «تله فقر» از فروپاشی نظامی سیاسی شان جلوگیری به عمل آورند و البته مدل بهتر از اینها را می توان در کشورهایی همچون ترکیه، مالزی، کره جنوبی و... پی گرفت که بدون هرگونه بهره مندی از منابع طبیعی و تنها در سایه برنامه و کار و تلاش توانسته اند راه رشد و توسعه را به سرعت بپیمایند و در پله های بالاتری از رتبه توسعه انسانی در عرصه جهانی قرار گیرند.

«تله فقر» یعنی اینکه «فقرا فقیر هستند چون فقرا فقیر هستند» و اگر سیاست توزیع درآمد به هر شیوه ای (و از جمله توزیع نقدی یارانه ها) به گونه ای باشد که به جای آنکه انگیزه کار و تلاش و تولید را در فقرا دامن زند به بی انگیزگی بیشتر آنان برای کار کردن بینجامد قطعاً در درازمدت بر نهادینه شدن فقر و عمق آن در اقتصاد کشور می افزاید و بیش از پیش اقتصاد ایران را در «تله فقر» گرفتار می کند البته این در حالی است که اقتصاد ایران در

« تله نابرابری » نیز گرفتار است که بحث را به فرصتی دیگر وا می گذارم. راه رهایی از «تله فقر» و فقرزدایی از اقتصاد ایران را باید در کار و تلاش و تولید جست وجو کرد و بهترین شیوه برای رهایی فقرا از فقر ایجاد فرصت های شغلی برای آنهاست. به جز گروه های خاصی که دولت باید به حمایت مالی مستقیم از آنها بپردازند در مورد بقیه افراد پرداخت نقدی توجیه اقتصادی ندارد و بهتر است دولت از منابع آزاد شده از آزاد سازی قیمت حامل های انرژی برای سرمایه گذاری و اشغال برای گروه هدف به صورت مشارکتی استفاده کند تا هم برای آنان ایجاد کار و درآمد شود و هم آنان اطمینان یابند جز در سایه مشارکت در تولید نمی توانند به زندگی و معیشت خود بهبود بخشند.

متاسفانه راه طی شده در بهره مندی از منابع طبیعی در اقتصاد ایران طی سال های گذشته نادرست بوده و به هردلیل اقتصاد کشور را در «تله های فقر و نابرابری» گرفتار کرده است، حال که بناست طرحی نو درانداخته و تحولی اقتصادی پی گرفته شود باید با درس آموزی از تجربه های جهانی و گذشته خودمان مواظب باشیم با اجرای سیاست هایی از قبیل توزیع نقدی یارانه ها و... بیش از پیش اقتصاد ایران را گرفتار نکنیم و بر بیماری هایش نیفزاییم. سیاستی که کار و تلاش و تولید را در کانون خود داشته باشد قطعاً راه رهایی از «تله فقر» را به روی ایران می گشاید و اعمال هر سیاستی جز این می تواند اقتصاد ایران را به فروپاشی رهنمون شود، همانند تجربه هایی که سرانجامشان را در همین سال ها دیدیم.