● محیط تخصصی!!!

یكی از مهمترین و هدفمندترین بخشهای برنامه ریزی شده نمایشگاههای بین المللی در نقاط مختلف جهان، تأمین جا و مكان درخور شأن نمایشگاههاست و البته فضاهای تعریف شده نمایشگاهی به صورت ثابت و منسجم نیستند به طور مثال نمایشگاه كتاب آمریكا (BEA) در سال۲۰۰۱ در شیكاگو و در سال۲۰۰۲ با یك ماه زودتر در نیویورك و سال بعد در... برگزار شد. اما در چگونگی برگزاری نمایشگاه آنچنان دقت و نظمی حكمفرماست كه میزبان دوره ای نمایشگاه یك سال فرصت دارد تا محل برگزاری نمایشگاه بین المللی كتاب را تأمین و به گونه ای ارزشمند آراسته و هدفمند كند و در طول سال نیز بازرسانی از مركز، كار نظارت بر چگونگی برپایی نمایشگاه را در دستور كار قرار می دهند، این در حالی اتفاق می افتد كه با پایان یافتن زمان برگزاری نمایشگاه، بخش اصلی برنامه های زمان بندی شده سال آینده در جدولهای تعریف شده به ناشرین ابلاغ و از آنها برای همفكری در برپایی هرچه باشكوهتر نمایشگاه سال آینده دعوت به عمل می آید.

این در حالی است كه با وجود شایستگی های فراوانی كه نمایشگاه بیستم داشت تا روز پنجم از برگزاری نمایشگاه كتاب تهران بیش از سه بار نام وشماره برخی از سالنها عوض شد و...

● تهدیدی برای نمایشگاه تهران

در جامعه جهانی مسؤولان نمایشگاههای متعدد كتاب هر ساله در تلاشند تا با غنی شدن از اعتبار یكدیگر سبقت بگیرند و با افزایش فعالیتهای تجاری و آماری و محتوایی خود هویت خود را غنی تر و با ثبات تر كنند و اگر در این میان نمایشگاه بین المللی كتاب تهران را با تمام اما و اگرهایش در ردیف بهترینهای خاورمیانه بنامیم و اعتبارش را در منطقه اول بشماریم، سخن به بی راه نگفته ایم، این در حالی اتفاق می افتد كه براساس تفاهمنامه ای كه اخیراً بین نمایشگاه بین المللی فرانكفورت و شارجه منعقد شده مقرر گردید تا با حمایت آلمانی ها یكی از بزرگترین جشنهای كتاب در سال آینده با هدف جذب ظرفیتهای سرگردان منطقه در كشور دوبی برگزار شود.

این در حالی است كه انتظار می رفت نمایشگاه امسال كتاب تهران با عزم و تلاشی جدیتر آنچنان تحولی را به وجود آورد كه همچنان هیچ نمایشگاهی در منطقه به عنوان تهدیدی برای كاهش اعتبار بین المللی آن به حساب نیاید. در پهنه پهناور چاپ و نشر، تلاش برای حفظ غنا و گنجینه محتوایی و هدفمند كردن برنامه ها برای رسیدن به هدف تأثیرگذار بر جوامع یك اولویت مهم و انكارناپذیر است و در این ورطه لازم است مسؤولان نمایشگاه بین المللی كتاب تهران شرایطی را به وجود آورند كه ظرفیتهای ارزشمندی را كه در اختیار دارند به راحتی از دست ندهند و اعتبار به دست آمده را با سهل انگاری به دیگری واگذار نكنند.

● تعداد زیاد، فضا كم

در بخش ناشران خارجی ۷۴۰ مؤسسه بین المللی و در بخش داخلی كه به چهار گروه عمومی، كودك و نوجوان، آموزشی و كمك درسی و دانشگاه تقسیم شده بود، بیش از ۱۲۷۲ ناشر به شكل مستقل، ۴۵۵ ناشر با اعطای نمایندگی به سایر ناشران و ۱۰۲ ناشر به صورت همراه حضور داشتند.

همچنین به طور خاص در بخش ناشران كودك و نوجوان ۱۳۷ ناشر شركت كردند كه از این میان ۱۱۱ ناشر تهرانی و ۲۶ ناشر به شهرستانها اختصاص داشت و در بخش ناشران عمومی نیز ۷۳۹ ناشر حضور داشتند. فضای درخواستی ناشران شركت كننده در نمایشگاه ۳۲هزار و ۲۱مترمربع بود كه از این میزان فقط ۱۷ هزار و ۲۰۰متر به آنها اختصاص یافت، این مسأله در عمل باعث شد تا ناشران از كمبود فضای مورد نیاز با توجه به میزان كتابهای ارایه داده شده رنج ببرند و برخی از آنها مجبور شدند تا در فضای كوچكتر از میزان قابل قبول و تعریف شده برای نمایشگاه بین المللی بهره مند شوند.

طلاكوب ارایه دهنده كتابهای لاتین در این رابطه می گوید: بعد از بارش باران و آبگرفتگی شبستان مصلا مجبور شدیم كه غرفه ۵۰ متری خودمان را با غرفه ۱۰ متری اطلاع رسانی عوض كنیم و در آنجا فقط نمونه كتابهایمان را نمایش گذاشتیم و از مراجعان خواهش كردیم تا همزمان برای تهیه كتابهای مورد استقبال به فروشگاهمان مراجعه كنند.

● روز اول

احسان مظلومی از انتشارات «كلید آموزش» در رابطه با روزهای اول برگزاری نمایشگاه می گوید: در طول این سالها كه در نمایشگاه كتاب شركت كرده ایم هیچ روزی چنین شرایطی نداشته بودیم. به طوری كه با پا گذاشتن به در ورودی نمایشگاه، مشكلات خود را نشان می دادند.

همه نشانه ها خبر از بی نظمی داشت و نمایشگاه خلوت بود، غرفه داران به خاطر نبود صندلی روی زمین نشسته بودند و هنوز برق غرفه ها وصل نشده بود و بعضاً غرفه هایی كه سیستم كاری شان با رایانه بود به علت نبود برق، بیكار روی زمین نشسته بودند و چشمها به دنبال رستوران و اغذیه فروشی بود، اما هیچ اغذیه فروشی فعالی در محیط نمایشگاه وجود نداشت و... با گذشت چند روز از آغاز به كار نمایشگاه اوضاع و احوال بهتر و بهتر شد و صد البته در روزهای پایانی، وقتی كه روال معتدلی برای ادامه كار نمایشگاه حاكم شد، زمان آن به پایان رسید.

● افت فشار!

منصور سجاد، مدیر انتشارات «كلید آموزش» نیز با اشاره به اینكه مشكلات به این شدتی كه همكارش می گوید، نیست.در یك بررسی كلی معتقد است كه مشكلات به این شوری كه امواج خبری و گفتمانی راه انداخته اند، نیست و می تواند با شرایط فعلی كه سال اول برگزاری در شبستان است مورد قبول واقع شود.

وی در رابطه با این سؤال كه صحبتهای همكارانتان را رد می كنید، می گوید: نه حرفهایی كه می گوید در عمل مشاهده شده اما واقعیت این است كه در مكانیك سیالات، قانونی وجود دارد كه معتقد است، هر تغییر مسیری در حركت سیال باعث افت فشار می شود. به نظر من افت فشاری در تغییر مسیر نمایشگاه نیز دیده شد كه البته نكات و جذابیتهای ارزشمندی را نیز به دنبال داشت و در این رهگذر لازم است از هم اكنون سازماندهی و برنامه ریزی دقیقتری برای برگزاری باشكوه تر نمایشگاه كتاب در سال آینده برداشته شود.

● شروع نمایشگاه

حجهٔ الاسلام و المسلمین جعفریان ضمن اشاره به زحمات خستگی ناپذیر فعالان فرهنگی نمایشگاه كتاب می گوید: روز شروع نمایشگاه مشكلات بسیار فراوان بود. نه نقشه ای برای محل سالنها تعبیه شده بود و نه تابلوهای راهنما كافی بود.

حتی بسیاری از ناشران عمومی داخلی از سر شب سه شنبه پس از افتتاحیه تا صبح مشغول چیدن كتابها بودند، همچنان در طول روز گرفتاری داشتند و مشغول كار بودند. اوضاع در بخش عربی و انگلیسی ریالی از این هم بدتر بود. زیرا كارتهای خرید به مردم فروخته شده بود و بسیاری از كسانی كه كارت خرید برای كتابهای عربی ارزی گرفته بودند، صبح روز اول خبردار شدند كه خبری از كتاب ارزی نیست و در بخش عربی همه ریالی است.

سالن عربی هم كه در همان رواق شرقی بود - به علاوه كتابهای لاتین ریالی - با هزار زحمت به این صورت آماده شده بود. اما سقفها كه روزهای متوالی آب خورده بود، همچنان چكه می كرد. ناشران مجبور شدند روی غرفه ها را پلاستیك بكشند. با این حال در این سوی و آن سوی، قطرات باران یك سره فرود می آمد.

● قابلیت نمایشگاهی

علی حقی مدیر انتشارات «جهان آبگون» با انتقاد شدید از ضعف در تهویه هوای نمایشگاه ، به كمبود اطلاع رسانی در محیط نمایشگاه اشاره كرد و گفت: اطلاع رسانی لازم به عمل نیامده است. به طور مثال در نمایشگاه فرانكفورت زمانی كه از در خروجی نمایشگاه خارج می شوید، تاریخ برگزاری و اطلاعات نمایشگاه سال آینده ثبت شده است و نشان از یك برنامه ریزی دقیق دارد، اما در نمایشگاه تهران در چند هفته قبل از برگزاری تصمیم به تغییر جا و مكان آن گرفته می شود.

یك هفته قبل از افتتاح هنوز معلوم نیست كه بخش داخلی و خارجی با هم برگزار می شوند یا نه، و آن هم به جایی انتقال داده می شود كه در حال ساخت است و از استانداردهای نمایشگاهی برخوردار نیست.

وی در رابطه با مكان نمایشگاه می گوید: مصلا حتی از حداقل استانداردهای محل دایمی نمایشگاهها برخوردار نیست. مسؤولان فقط معماری آن را به رخ همگان می كشانند و این در حالی است كه در بعضی جاها، با قدم برداشتن، گرد و غبار ناشی از نخاله های ساختمانی به هوا بر می خیزد.

ضعف در اطلاع رسانی درون نمایشگاهی، در وضعیتی كه موقعیت نمایشگاه برای مردم صد درصد ناشناخته بود بر میزان مشكلات افزوده بود.

وی در ادامه گفت: مهمترین عوامل به وجود آورنده مشكلات، از نقل و انتقال كتاب گرفته تا كم بودن جا و نامناسب بودن مكان غرفه ها، به تغییر بدون برنامه و بعضاً سلیقه ای مسؤولان نمایشگاه بر می گردد و می توان گفت كه اگر سیستم جدید بخواهد با همین وضعیت كار نمایشگاه را پیش ببرد لازم است ۵ تا ۶ سال طول بكشد تا روی ریل مناسب حركت و تأثیرگذار پیش برود و از آنجایی كه امسال نیز یارانه و ارز مناسب كمتر در اختیار مراكز علمی، فرهنگی و دانشگاهی قرار داده بودند فروش ما نیز كاهش یافت و با شرایط به وجود آمده تنزیل در فروش نیز بیشتر از سال گذشته به چشم می خورد.

مدیر انتشارات آبگون در ادامه می افزاید: افزایش هزینه غرفه ها از ۲۰۰ دلار به ۳۵۰ دلار در شرایطی كه محل برگزاری كیفیت و ارزش مناسبی نداشت از دیگر فشارهای به وجود آمده بر ناشران بود و این اقدامها در موقعیتی صورت می پذیرد كه نمایشگاه سنبل فرهنگ برای ایران می باشد و به جرأت می توان گفت كه اعتبار نمایشگاه كتاب تهران بالاتر از نمایشگاه ورشو یا شارجه و... می باشد و در مقایسه آماری و كیفیتی در بسیاری شرایط می توان گفت كه آن نمایشگاهها غنای كمتری نسبت به نمایشگاه كتاب تهران دارد و از این رو، این رخداد بزرگ فرهنگی یك اعتبار فرهنگی و اجتماعی بین المللی برای كشورمان می باشد و توجه به تمام اركان از اوجب واجبات است. به نظر می رسد كه اگر همچون امسال در برگزاری نمایشگاه ضعف داشته باشیم سال آینده با برگزاری نمایشگاه شارجه در دوبی، بسیاری از مزایا و موقعیتهای ما كاهش خواهد یافت.

● یك فروشگاه بزرگ كتاب!

جعفر همایی، مدیر مسؤول نشر نی نیز در این رابطه معتقد است : حضور چشمگیر و فعال ناشران داخلی و نیز استقبال پرشمار مخاطبان و متقاضیان كتاب از همه اقشار اجتماعی از نمایشگاه بین المللی كتاب تهران، با وجود افت و خیزهای مختلف در نحوه برگزاری آن، هر سال پررونق تر از سال قبل به نظر می رسد و این پدیده ای ارزشمند است كه در كمتر نمایشگاه بین المللی كتابی، حتی نمایشگاه بین المللی كتاب فرانكفورت كه معتبرترین نمایشگاه بین المللی كتاب دنیاست چنین جمعیتی از مراجعان پیدا نمی شود.

وی می افزاید: این پدیده نباید ما را دچار غرور كند و نباید از آن بی توجه بگذریم. به نظر بنده نمایشگاه بین المللی كتاب تهران پاسخی به نقصانهایی جدی در زمینه عرضه و تقاضای كتاب است. در حقیقت این نمایشگاه در طول ۱۰ روز برگزاری به صورت فشرده نیازهای متراكم ناشران و خریداران كتاب را در یك فروشگاه بزرگ كتاب تا حدودی برآورده می كند.

چنانكه مسؤولان و مدیران بخش فرهنگی در دولت با همكاری و رایزنی با تشكلهای صنفی حوزه نشر كشور، به بررسی دقیق این پدیده بپردازند، می توان با نتایج به دست آمده، از سویی بسیاری از مشكلات صنعت نشر را حل و رفع كرد و نیز با واگذاری تدریجی مدیریت برگزاری نمایشگاه به تشكلهای صنفی، به تدریج ساز و كارهای نمایشگاهی آن - به معنی نمایشگاه بین المللی - را اصلاح نمود و آن را به بزرگترین نمایشگاه بین المللی كتاب خاورمیانه تبدیل كرد؛ اگر چه هم اكنون به دلیل استقبال و حضور گسترده مخاطبان، این بزرگی از یك جهت فراهم است، اما كمال بخشیدن به آن نیازمند كوششهای فراوانی است كه امیدواریم آغاز گردد.

و اما این مشكلات می بایست تحمل می شد، تا اعتبار بزرگترین رخداد فرهنگی كشور حفظ شود و در این رهگذر، كمبودهای متعددی سد راه نمایشگاه مشاهده شد تا تجربه ای برای سالیان بعد به دست آید، ولی به چه قیمت؟!