کاوش در دنیای پر از شگفتی کودکان، نیاز به کسب اطلاعات در زمینه‌های مختلف روانشناختی کودک و آگاهی از تمایزات شخصیتی آنها دارد. کودکان نیز مانند بزرگسالان دارای شخصیت‌های روحی متفاوتی بوده و با شناخت ابعاد مختلف شخصیتی کودک، رفتار و شیوه تربیتی متفاوت خواهد داشت و کنترل آنها در مسیر صحیح میسر خواهد بود.

کمرویی در کودکان نوعی ابعاد شخصیتی محسوب شده و بروز آن در کودک، به عوامل متعددی نظیر مسائل ژنتیکی، طبقه اجتماعی و فرهنگی والدین و شیوه رفتار و تربیت پدران و مادران بستگی دارد.

محققان حوزه علوم اجتماعی ویژگی خجالتی بودن در کودکان را مسئله‌ای طبیعی دانسته و معتقدند درصد زیادی از علائم کمرویی با گذشت زمان و تغییر شیوه‌های تربیتی در محیط خانواده برطرف می‌شود، اما در صورتی که مدت زمان بروز علائم یا شدت آن از میزان طبیعی بیشتر شود، کمرویی دیگر بعد شخصیتی کودک محسوب نشده و یک اختلال جدی به‌شمار می‌رود که باید برای درمان آن اقدام کرد و کودک تحت نظر معالجات پزشکی قرار گیرد.

به کودکان مبتلا به این اختلال از دیدگاه روانشناسی کمرویی اطلاق نشده و در اصطلاح آنها به فوبیای اجتماعی مبتلا هستند.

ترس از برقراری ارتباط با گروه‌های همسال یا بزرگسالان یا وحشت از قضاوت اطرافیان از شیوه سخن‌گفتن، راه‌رفتن و بازی کردن منجر به انزوا و گوشه‌نشینی کودکان مبتلا به اضطراب اجتماعی شده و توانایی انجام فعالیت‌های روزانه مثل انجام تکالیف مدرسه یا رفتن به مدرسه و زندگی عادی را از این بیماران سلب می‌کند.

وقتی این بیماری شدیدتر می‌شود، علائم حادی نظیر امتناع کودک از سخن گفتن با افراد بیگانه تظاهر می‌کند که در اصطلاح روانشناسی به این بیماری لالی انتخابی گفته شده و باعث افت شدید کودک در زمینه آموزشی و تحصیلی و قطع برقراری ارتباط و تعاملات اجتماعی او با دنیای خارج می‌شود.

مطابق با آمار انجام شده، ۵ درصد از افراد از این اختلال رنج می‌برند و درصد ابتلا به این بیماری در دختران و پسران کوچکتر از

۱۲ سال یکسان گزارش شده است، اما تحقیقات نشان می‌دهد دختران بیشتر از پسران مستعد ابتلا به این اختلال بوده و تشخیص بیماری در دختران مشکل‌تر است و علائم دیرتر از پسران ظهور می‌کند.

● تشخیص بموقع

باید توجه داشت بهترین زمان برای تشخیص اختلال فوبیای اجتماعی در کودکان در سن هشت سالگی است و در سنین پائین‌تر از آنجایی که انتقال احساسات در کودکان دشوارتر است، تشخیص بیماری مشکل‌تر خواهد بود و نیاز به بررسی‌های بیشتری دارد.

اهمیت تشخیص بموقع این بیماری و اقدام به‌منظور رفع علائم و کنترل بیماری به اندازه‌ای اهمیت دارد که جدی نگرفتن علائم یا تمایز قائل نشدن میان ویژگی‌های کودک کمرو با کودکان مبتلا به فوبیای اجتماعی، منجر به ریشه دواندن اختلال جدی روانی در کودک شده و زندگی تحصیلی و اجتماعی او را دستخوش آسیب‌های متعدد قرار خواهد داد.

عوامل متعددی در بروز علائم فوبیای اجتماعی نقش دارد. مطابق با مطالعات انجام شده، در کودکانی که بستگان درجه یک یا دو آنها به این اختلال مبتلا هستند، احتمال شیوع بیماری به میزان قابل توجهی افزایش پیدا می‌کند.

والدین مبتلا به این اختلال یا پدر و مادرانی که شخصیت غیر‌اجتماعی داشته یا درونگرا و انزوا‌طلب هستند، باید توجه داشته باشند کودکان آنها بیشتر از کودکان دیگر در معرض خطر ابتلا به اختلال فوبیای اجتماعی قرار دارند و احتمال پاسخ منفی به محرک‌های محیطی و امتناع از قرار گرفتن در محیط‌های نا‌آشنا در آنها بیشتر از همسالانشان است.

عوامل محیطی ـ اکتسابی مانند اختلالات گفتاری و تکلم کودک، شیوه نادرست تربیتی والدین یا آموزگاران با کودکان مبتلا به اختلالات روانی مانند بیش‌فعالی یا دیگر ناهنجاری‌های رفتاری، اختلالات رفتاری پدر و مادر و استفاده از تنبیهات بدنی یا تحقیر کردن کودک در تشدید علائم و تبدیل شدن کمرویی به اختلال نقش دارد.

● فوبیای اجتماعی

نشانه‌های اختلال در کودکان مبتلا به این بیماری از سال‌های اولیه پس از تولد بروز پیدا کرده و تا سنین نوجوانی در قالب‌های مختلف رفتاری تظاهر پیدا می‌کند. این کودکان در سنین قبل از دبستان، تمایلی به حضور در محیط‌های اجتماعی حتی مکان‌های بازی ندارند.

گاهی اوقات علائمی که در کودکان مبتلا به بیش‌فعالی مشاهده می‌شود، در این بیماران وجود دارد. هیجانی شدن هنگام مواجهه با اتفاقات جدید، وحشت زیاد از صحبت کردن یا ترس غیر‌طبیعی هنگام ملاقات افراد جدید از دیگر علائم کودکان مبتلا به این اختلال است. این کودکان در دوران تحصیل از روخوانی کتاب‌های درسی با صدای بلند واهمه دارند.

هیچ‌وقت آغاز‌کننده یک مکالمه حتی با نزدیک‌ترین اعضای خانواده خود نیستند، جرأت درخواست کمک در زمینه تحصیلی از آموزگار یا همکلاسی‌های خود را ندارند و در مواردی در حضور دیگران غذا نمی‌خورند یا با تلفن نیز صحبت نمی‌کنند.

گاهی اوقات حضور این‌گونه کودکان، آنقدر در محیط خانواده یا مدرسه کمرنگ می‌شود که به‌طور ناخودآگاه نادیده گرفته می‌شوند و شدت علائم تا حدی زیاد می‌شود که منجر به بروز علائم افسردگی یا اختلالات شدید رفتاری می‌شود.

در برخی مواقع این ترس در قالب اضطراب جدایی از والدین تظاهر پیدا می‌کند و در مواردی ترس بیش از حد از تاریکی، مرگ، بلندی، غرق شدن، رعد و برق، حشرات، جراحت و... ممکن است از علائم اختلال فوبیای اجتماعی در کودکان باشد که باید جدی گرفته شود.

در برخی کودکان ظهور علائم بالینی مانند دردهای شکمی، حالت تهوع و استفراغ، سردرد یا سرگیجه هنگام قرار گرفتن در محیط‌های اجتماعی یا کلاس درس از نشانه‌های این اختلال است.

مرگ یا جدایی والدین در تشدید علائم بیماری مؤثر بوده و گاهی اوقات کودکان را در معرض خطر ابتلا به این اختلال قرار می‌دهد.

● راهکار

روش‌های روان‌درمانی یا دارودرمانی به‌منظور کاهش یا رفع نشانه‌های بیماری در کودکان مؤثر است. علاوه بر این تغییر در شیوه زندگی و رفتار والدین با کودک در بهبود این اختلال مفید شناخته شده است.

تحقیقات نشان می‌دهد رژیم غذایی کودکان مبتلا به فوبیای اجتماعی باید عاری از مواد کافئین‌دار مانند شکلات، چای و نوشابه باشد. مواد غذایی بسیار شیرین نیز در تشدید علائم نقش دارد.

برای مقابله با واکنش اجتنابی کودکان و کمک به برقراری همزیستی مسالمت‌آمیز با محیط اطراف، یکی از راهکارها استفاده از روش تشویق و پاداش است.

بسیاری از کودکان مبتلا به این اختلال از مواجهه با مکان‌های نا‌آشنا یا مکان‌هایی که از آن تجارب یا خاطرات بدی دارند، واهمه دارند، تعیین کردن پاداش یا تشویق کردن کودک پس از برقراری ارتباط یا پیدا کردن جرأت کافی برای ورود به گروه‌های غریبه یا محل‌های نا‌آشنا، در کاهش علائم بیماری مؤثر خواهد بود.

یکی از مشکلات شایع کودکان مبتلا به فوبیای اجتماعی، صحبت نکردن با افراد غریبه است.

این کودکان فقط با پدر و مادر یا خواهر و برادرانشان صحبت می‌کنند و مکالمه آنها تنها به صحبت با این افراد یا با اسباب‌بازی‌هایشان محدود می‌شود.

بدترین راهکار، هیجانی کردن این کودکان و اجبار آنها برای قرار گرفتن در محل‌های پرجمعیت است. کودک کمرو از این‌که ده‌ها جفت چشم به او خیره شود و از او بخواهد تا صحبت کند، واهمه دارد.

در مراحل اولیه درمان بهتر است کودک در جمع‌های خانوادگی با حضور تعداد محدودی از دوستان یا دو نفر از افرادی که برای کودک غریبه هستند، قرار گیرد و توصیه متخصصان بی‌توجهی آنها به کودک است تا اینکه او امنیت را در محیط احساس کند، در صورت مشاهده علائم بهبودی، می‌توان تعداد افراد حاضر در جلسه را به نفرات بیشتری افزایش داد.

باید توجه داشت روش‌های روان‌درمانی کودکان مبتلا به فوبیای اجتماعی مستلزم صرف وقت کافی و توجه است.

در مراحل حاد بیماری، تجویز دارو با توجه به سوابق ژنتیکی و بیماری کودک پیشنهاد می‌شود.در صورتی که علائم افسردگی در کودکان مبتلا به فوبیای اجتماعی مشاهده شود، روش‌های درمان و نوع داروهای تجویزی متفاوت خواهد بود.

باید توجه داشت، رها کردن کودک در غار تنهایی‌اش و تلاش نکردن برای برقراری ارتباط و کمک به او برای آشتی با اجتماع، باعث تشدید علائم خواهد شد. والدین مبتلا به این بیماری یا پدران و مادرانی که خود خجول یا کم‌صحبت هستند، باید از روش‌های روان‌درمانی یا افراد فعال و پویا برای درمان بیماری کودک خود کمک بگیرند.

گفتنی است، تماشای بیش از حد برنامه‌های تلویزیونی، صرف مدت زمان طولانی برای بازی و... از عواملی هستند که باعث تشدید بیماری می‌شود.