در بخش اخلاق اجتماعی، که در آن ارزش‏های اخلاقی در حوزه رابطه انسان با انسان‏های دیگر بررسی می ‏شود ، نخستین مسأله ارزیابی اخلاقی نفس اجتماعی زیستن در برابر گوشه گیری و مردم گریزی است. پرسش آن است که آیا اجتماعی زیستن از نظر اسلام دارای ‏ارزش اخلاقی و امری پسندیده است؟

● اختیاری بودن اجتماعی زیستن :

در پاسخ به آن پرسش، ابتدا باید ببینیم که آیا انسان مجبور است که در جامعه زندگی کند، یا آنکه با اختیار و انتخاب حیات اجتماعی را بر می‏گزیند؛ زیرا اگر انسان چاره‏ ای جز اجتماعی زیستن نداشته باشد، طبعا از قلمرو اخلاق نیز خارج خواهد بود.

گروهی از دانشمندان بر این باورند که اجتماعی زیستن یک امر جبری است و زندگی اجتماعی برای انسان یک ضرورت طبیعی است. برخی نیز تا آن جا پیش رفته ‏اند که اساسا وجود فرد را به مانند سلولی در پیکر اجتماع می‏بینند.

این نظریه با مبانی بینش اسلامی ناسازگار است. زندگی کردن اجتماعی برای هر فرد اختیاری است و هر فرد یک موجود مستقلی است ، روح مستقلی دارد ، اراده دارد، فکر دارد، شناخت دارد و می‏تواند زندگی خودش را با افرادی پیوند دهد و یا بگسلد.

به همان اندازه که انسان در این امر اختیار دارد، هم زیستی در قلمرو ارزش‏های اخلاقی قرار می‏گیرد.آنگاه بحث خوب یا بد بودن اصل اجتماعی زیستن، کیفیت و کمیت معاشرت با دیگران مطرح می‏شود، و این که نظام اخلاقی اسلام در این باره چه توصیه‏ هایی دارد.

● عوامل رویکرد به حیات اجتماعی :

ارزش اخلاقی اجتماعی زیستن یا گوشه گیری و اعتزال بسته به عواملی است که موجب رویکرد انسان به حیات اجتماعی یا انزوا طلبی می‏شود.به دیگر سخن، این دو شیوه زیستن به خودی خود و با قطع نظر از عوامل و انگیزه ‏های آن، به لحاظ اخلاقی خنثا است و مفاهیم خوب یا بد، بدان راه ندارد.

● عواملی که موجب اجتماعی زیستن می‏شوند عبارتند از:

الف) غریزه جنسی :

این غریزه موجب می‏گردد هر فردی به جنس مخالف تمایل یافته به او نزدیک شود و با وی معاشرت کرده زندگی ‏اش را با او پیوند دهد ـ هسته خانواده ـ که اساس زندگی اجتماعی انسان را تشکیل می‏دهد ـ از همین جا شکل می‏ گیرد.

ب) عواطف انسان :

انسان بالطبع مایل است به دیگر انسان‏ها نزدیک شده با آنان انس بگیرد.

ج) خرد انسان :

مهم‏ترین عامل رویکرد انسان به حیات اجتماعی آن است که انسان با عقل خویش در می ‏یابد که بر آوردن نیازمندی‏ هایش ، اعم از مادی و معنوی، بدون کمک و همیاری دیگران مسیر نیست.از این رو، عقل حکم می‏کند که فرد باید با دیگران معاشرت کرده زندگی خود را با آنان بپیوندد.

● ارزش‏های اخلاقی در حیات اجتماعی :

ارزش گذاری درباره اجتماعی زیستن تابع عوامل و انگیزه‏ هایی است که انسان را به برگزیدن این شیوه زندگی بر می ‏انگیزاند. مشوق برخی ، تنها برآوردن نیازهای مادی و دستیابی به رفاه هر چه بیشتر است و برخی به تکامل معنوی خویش می‏ اندیشند و رویکردشان به اجتماع از آن رو است که می‏دانند بسیاری از فضایل انسانی در اجتماع به فعلیت می‏رسد. از این رو است که تعیین ارزش اخلاقی نفس زندگی اجتماعی چندان آسان نیست و باید تأثیر عوامل و انگیزه ‏های گوناگونی در آن را بررسی نمود و در این زمینه مهم‏ترین عامل ارزش‏گذاری نیت و انگیزه انسان است.

حاصل آن که نه می‏توان گفت اجتماعی زیستن به هر شکل و در هر شرایطی مطلوب و دارای ارزش مثبت است ، و نه می‏توان گفت اعتزال و گریز از دیگران همیشه و در همه شرایط پسندیده است. هر یک از این دو در شرایط خاص خود ، مرغوبیت می‏یابد.

قرآن کریم در سه مورد کناره گیری از اجتماع را ـ به دلیل شرایط خاصی که وجود داشته است ـ ستوده است :

یکی در داستان اصحاب کهف که گروهی از جوانان با ایمان از اجتماع فاسد زمان خود کناره گرفتند و به غاری پناه آوردند.

دیگری در داستان حضرت ابراهیم علیه السلام است که از جامعه شرک آلود نمرودی گریخت

و سومی در گزارش رهبانیت اصحاب حضرت عیسی.

بنابراین ممکن است گوشه ‏گیری در شرایط خاصی برای فرد یا گروهی مطلوب باشد و همین امر نشان می‏دهد که اجتماع از آن جهت که اجتماع است ، ارزش مطلق ندارد. آنچه ارزش مثبت دارد هم زیستی افراد و گروه‏های خاصی بر اساسی خاص و با انگیزه‏ای خاص است.

از این رو است که قرآن کریم به همان اندازه که به محبت کردن مردم به یکدیگر اهمیت می ‏دهد ، تبری از برخی از انسان‏ها را نیز مهم شمرده است و به همان اندازه که درباره صلح و اصلاح سخن می‏گوید ، جنگ و جهاد را نیز توصیه کرده است.

آری؛ برای حفظ یک زندگی اجتماعی مطلوب باید از برخی دیگر از اجتماع‏ها برید : «قطعا برای شما در (پیروی از) ابراهیم و کسانی که با اویند سرمشقی نیکو است؛ آنگاه که به قوم خود گفتند: ما از شما و از آنچه به جای خدا می‏پرستید بیزاریم، به شما کفر می‏ورزیم و میان ما و شما دشمنی و کینه همیشگی پدیدار شده تا وقتی که فقط به خدا ایمان آورید» .

● نقش عامل عقلانی در ارزش‏یابی :

در ارزیابی کارها، چه فردی و چه اجتماعی، بیش از هر چه باید روی عامل عقلانی تکیه کرد.

میل‏ های طبیعی و عواطف، هر چند در تشکیل زندگی اجتماعی دخالت دارند، ولی ارزش اخلاقی بستگی به عامل عقلانی دارد. عامل عقلانی در این جا آن است که دستیابی انسان به مطلوب ‏های مادی و معنویش در گرو زندگی اجتماعی است.

در زندگی فردی نه قادر به تأمین مصالح مادی انسان است و نه مصالح معنوی او.از این رو، زندگی اجتماعی به حکم عقل مطلوب است.

● اصول حاکم بر ارزش ‏های اجتماعی :

با توجه به نکته یاد شده برای ارزیابی و فعالیت‏ های اجتماعی، باید اصولی را در نظر بگیریم که مبتنی بر همین بینش عقلانی و توجه به واقعیاتی است که در زندگی اجتماعی وجود دارد؛ این اصول عبارتند از :

۱) عدل و قسط :

عقل، زندگی اجتماعی را فقط وسیله‏ ای برای آن که فرد به کمال خویش دست یابد، نمی‏داند ، بلکه آن را مقدمه ‏ای برای تکامل همه افراد می‏داند. مقتضای حکم عقل آن است که هر فردی به اندازه ‏ای که در زندگی اجتماعی و تحصیل مصالح جامعه مؤثر است، به همان اندازه هم از نتایج کار و نتایج زندگی اجتماعی بهره ‏مند شود. و این همان اصل عدل است. حقیقت عدل و قسط آن است که افراد به اندازه ‏ای که بار دیگران را بر دوش می‏ کشند، باری بر دوش دیگران بگذارند.

۲)احسان :

در جوامع به طور طبیعی افرادی وجود دارند که دچار محرومیت ‏هایی می‏ شوند ؛ مانند کسانی که از بدو تولد نقص عضو دارند، یا آنانی که بهره هوشی و یا جسمانی پایین‏ تر از حد نصاب دارند. نیازهای چنین افرادی غالبا بیش از خدماتی است که می‏توانند داشته باشند و در این جا است که لزوم رعایت اصل احسان در روابط اجتماعی و کافی نبودن اصل عدل روشن می‏ شود .

اصل احسان برای جبران کمبود هایی است که در هر جامع ه‏ای پدید می ‏آید :

«قطعا خداوند به عدل و احسان فرمان می‏دهد» .

۳)تقدم مصالح معنوی بر منافع مادی :

هر چند عقب ماندگی مادی ممکن است زمینه ضعف معنوی را فراهم آورد و از آن سو ، رشد و توسعه مادی بستر مناسبی را برای تکامل معنوی جامعه فراهم آورد، اما این وضعیت نیز قابل انکار نیست که گاهی میان این دو تزاحم واقع می‏ شود.

در چنین هنگامه‏ هایی باید مصالح معنوی را بر منافع مادی مقدم داشت ؛ زیرا در بینش اسلامی منافع مادی ، وسیله ‏ای برای تحقق مصالح معنوی و دنیا مقدمه ‏ای برای آخرت است.

تأکید قرآن کریم بر تبری از کفار بر همین اصل مبتنی است.

بنابراین، اگر رابطه اقتصادی با جامعه ‏ای موجب گردد که استقلال و عزت و عظمت مسلمانان در خطر افتد ، آن رابطه باید قطع شود : «مؤمنان نباید کافران را به جای مؤمنان دوست بگیرند؛ و هر که چنین کند بهره ‏ای از دوستی خدا ندارد ؛ مگر این که از آنان به نوعی تقیه کند» .