هر فرد بالغ به طور متوسط ۲۰ هزار لیتر هوا طی یک روز تنفس می‌کند. تصور کنید وقتی این هوا همراه با منواکسیدکربن، گوگرد، سرب دی‌اکسیدکربن و... باشد چه اتفاقی برای سلامت می‌افتد؟ اما میلیون‌ها تن گاز و ذرات مضر که به‌طور مرتب وارد هوا می‌شوند،‌ کم‌کم دارند حق حیات را از انسان سلب می‌کنند.

آلودگی هوا ارمغان صنعت و فناوری برای انسان است که شامل افزایش مواد سمی بیش از حد قابل قبول برای سلامت انسان می‌شود.‌ آلودگی هوا بیشتر در شهرهای بزرگ و صنعتی دیده می‌شود. نیروگاه‌ها، کارخانه‌ها و حتی اجاق‌های منازل در ایجاد آن نقش دارند. البته مواد متصاعد از اگزوز اتومبیل‌ها بیش از۷۵ درصد مواد سمی در هوای آلوده شهرهای بزرگ را تشکیل می‌دهند.

آلودگی هوا امروز یک مساله جهانی است و بیش از ۱۳۰ کشور جهان که عمدتا از کشورهای در حال توسعه هستند، با آن و پیامدهایش به صورت جدی دست به گریبانند. آلودگی هوا هم روی افراد سالم و هم روی کسانی که مبتلا به بیماری‌هایی همچون امراض قلبی، آسم و سایر بیماری‌های ریوی هستند، تاثیرات نامطلوبی برجای می‌گذارد. انسان روزانه حدود ۱۶ کیلوگرم هوا می‌خورد و این میزان به مراتب بیشتر از مقادیر غذا و آب مصرفی است. در این اعداد اهمیت بهداشت هوا و کنترل کیفیت هوا به خوبی روشن است. در حال حاضر بیش از یک میلیارد نفر از جمعیت جهان در هوای آلوده و ناسالم تنفس می‌کنند که شهروندان تهرانی و چند شهر بزرگ ایران نیز جزو آنان هستند. براساس شاخص‌های جهانی آلودگی هوا موجب مرگ بیش از ۸۰۰ هزار نفر در دنیا شده و این مقدار حدود ۷ میلیون و ۹۰۰ هزار سال عمر از دست رفته است.

● تهران شهر دود است

در توصیف آلودگی هوای تهران گفته می‌شود هر دقیقه تنفس در تهران برابر ۹ نخ سیگار کشیدن است. دکتر رشیدی، مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران درخصوص وضعیت آلودگی هوای تهران می‌گوید: از ابتدای سال جاری تاکنون کیفیت هوای تهران ۲۱ روز «پاک»، ۲۳۹ روز «سالم»، ۳۵ روز «ناسالم»، یک روز «بسیار ناسالم» و یک روز «خطرناک» بوده است.

از سوی دیگر بررسی‌ها نشان می‌دهد تهران به‌طور متوسط سالانه ۳۰۰ برابر زمانی بیشتر از استاندارد سازمان بهداشت جهانی، در برابر آلاینده منواکسید کربن در وضعیت ناسالم قرار داشت.این در حالی است که در کشورهای پیشرفته طبق استانداردهای سازمان بهداشت جهانی تنها یک روز در سال مجاز است که آلودگی هوا از حد استاندارد بالا رود.

● سالی ۷۰ هزار میلیارد خسارت

سیدامیر فاتح‌وحدتی، مدیر مرکز پایش آلودگی هوای استان تهران می‌گوید: براساس آمار رسمی که از طریق مطالعات بازنگری زیست محیطی تهیه شد، آلودگی هوا هر سال ۷۰ هزار میلیارد ریال به محیط زیست کشور خسارت وارد می‌کند. بد نیست بدانید این میزان خسارت معادل ۸/۴ درصد کل تولید ناخالص ملی کشور در طول یک سال است. البته براساس گزارش بانک جهانی خسارت سالانه آلودگی هوا در ایران تا ۱۰ سال آینده از رقم ۸ میلیارد دلار کنونی به حدود ۱۶ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۶ میلادی می‌رسد.

این میزان آلودگی بیشتر از طریق مصرف بی‌رویه انرژی در منازل، کارخانه‌ها، صنایع، نیروگاه‌ها و استفاده خودروهای بخش حمل و نقل عمومی بار و مسافر و خودروهای شخصی و سوخت‌هایی که کیفیت مناسبی ندارند، حاصل می‌شود.

تنها در تهران سالانه یک میلیون و ۶۴۵ هزار تن آلاینده از طریق منابع متحرک وارد هوای تهران می‌شود.

آلودگی ناشی از تردد خودروهای بخش حمل و نقل عمومی شامل مینی‌بوس و اتوبوس‌های دیزلی، موتورسیکلت‌ها و خودروهای سواری وارد هوای پایتخت می‌شود.

● اتوبوس یا ماشین شخصی

طبق اعلام کمیته اطلاع رسانی و تحقیقاتی آلودگی هوا و اثرات آن بر سلامت ، سهم سرانه هر فرد در آلودگی هوای تهران که از وسایل نقلیه شخصی استفاده می‌کند، ۱۴ برابر فردی است که با اتوبوس‌های شهری تردد می‌کند. مطالعات انجام شده نشان می‌د‌هد هزینه یک کیلومتر مسافتطی شده اعم از بنزین، تعمیرات، جریمه و عوارض در وسایل نقلیه شخصی ۹ برابر بیشتر از وسایل نقلیه عمومی است.

● خودروهای آلوده‌ساز

در کشورهای توسعه یافته دنیا از ابتدای سال ۲۰۱۰ از استاندارد یورو ۵ استفاده می‌کنند که آلاینده بسیار کمی را وارد محیط زیست و زندگی بشر می‌کند.

طبق قانون، خودروسازان موظف شدند تولید خودروهای خود را از سال ۸۷ براساس استاندارد یورو ۳ تولید کنند؛ اما تاکنون هیچ خودرویی بر این اساس تولید نشده و حتی استاندارد یورو ۲ هم به‌طور کامل به اتمام نرسیده است.

از سوی دیگر در خودروهای جدید کاتالیست نقش عمده‌ای در کاهش آلودگی دارد که متاسفانه در کشور ما جدی گرفته نمی‌شود. کاتالیست‌ها دارای عمر مفید ۵۰ تا ۸۰ هزار کیلومتر هستند و پس از آن از رده خارج می‌شوند. این مساله، آلودگی را تا ده‌‌ها برابر افزایش می‌یابد.

متاسفانه کاتالیست خودروها در مراکز معاینه فنیمورد کنترل قرار نمی‌گیرند که این موضوع به دلیل نبود مصوبه است. از سوی دیگر هیچ یک از نمایندگی‌های خودروسازان نیز این قطعه را ندارند.

به دلیل پایان یافتن عمر کاتالیست خودروهای جدید هم‌اکنون به جای ۵/۳ میلیون خودرو در تهران آلودگی ۱۰ میلیون خودرو وارد هوا می‌شود.

بد نیست در اینجا یادی هم از حذف کنیستر از خودروهای تولید داخل شود. تا سال ۸۲ خودروهای تولیدی داخلی دارای کنیستر بودند و قرار بود تا زمانی که قطعه کنیستر روی خودروها نصب نشود، این خودروها شماره‌گذاری نشوند که این مساله محقق نشد. خودروسازان با حذف این قطعه که قیمتی معادل ۲۵۰ هزار تومان دارد، موجب می‌شود تا بخار بنزین از طریق شیلنگ نصب شده در هوا پراکنده و موجب آلودگی بیش از حد هوا شود. حذف این قطعه به خودروسازان این امکان را می‌دهد که تا حدودی سود بیشتری به دست آورند یا تولیدات خود را با قیمت کمتری به بازار عرضه کنند.البته با فشار راهنمایی و رانندگی مجدد از تیرماه امسال کنیستر به خودروهای تولید داخل اضافه شد.

● مدیریت مصرف انرژی

یکی از مهم‌ترین بخش‌هایی که می‌تواند در کاهش آلودگی هوا تاثیر بسزایی داشته باشد، مدیریت بهینه مصرف انرژی است که با از رده خارج کردن خودروهای فرسوده و سهمیه‌بندی سوخت و استفاده از کارت هوشمند سوخت در این مسیر گام‌های خوبی برداشته است.

حتی وضعیت روانی ما نیز از دود بی‌تاثیر نیست. آلودگی هوا در شهرهای بزرگ، مردم را از جنبه‌های مختلف روانی و رفتاری‌ تحت تاثیر قرار می‌دهدتوسعه و ارتقای سیستم حمل و نقل عمومی، استفاده از مترو و اتوبوس‌های تندرو و گاز سوز کردن خودروهای این ناوگان و گازسوز کردن منابع ساکن مصرف‌کننده انرژی همچون کارخانجات و صنایع، نیروگاه‌ها و منازل مسکونی از دیگر اقداماتی است که در این خصوص انجام شده است.

تمهیداتی به‌کار گرفته شده تا از اتلاف انرژی که باعث آلودگی هوا می‌شود جلوگیری به‌عمل آید که از جمله می‌توان به گازسوز کردن منابع ساکن، کاهش مصرف انرژی در همه زمینه‌ها، تغییر الگوی مصرف انرژی، افزایش سیستم حمل و نقل عمومی، توجه جدی به استانداردسازی در تولید و به‌کار بردن مفاهیم اقتصاد زیست محیطی در برنامه‌ها اشاره کرد.

● هر روز بدتر از دیروز

بحران آلودگی هوا در تهران و چند شهر دیگر آلوده باعث شد تا مسوولان ستاد اجرایی کاهش آلودگی هوا به منظور ایجاد حساسیت در میان اقشار مختلف جامعه، از سال ۱۳۷۴ روز ۲۹ دی‌ماه را به عنوان روز ملی هوای پاک اعلام نمایند. هدف از اعلام روز ملی هوای پاک ایجاد حساسیت در بین اقشار مختلف جامعه بوده است و از آنجا که کلید اصلی کاهش آلودگی هوا، مشارکت مردمی و افزایش هماهنگی بین‌بخشی است، این روز می‌تواند عامل مهمی در ایجاد این مشارکت و هماهنگی بین‌بخشی باشد.

هفته هوای پاک امسال هم از ۲۶ دی تا یک بهمن با شعار «اصلاح الگوی مصرف، هوای پاک و حقوق شهروندی» آغاز شده و مراسم آن برگزار می‌شود. این ایام فرصتی برای دوباره اندیشیدن به نفس کشیدن است. اما نتیجه داده‌های عملیاتی مراکز و نهادهای دیده‌بان محیط زیست در ایران اعم از دولتی و غیردولتی نشان می‌دهد تا نهادینه شدن فرهنگ حفاظت از محیط زیست در میان همه ایرانی‌ها فاصله بسیار است.

انتظار فعالان و هواداران محیط زیست در ایران از هفته هوای پاک، ختم شدن آن به یک نتیجه مورد انتظار یعنی فرهنگ‌سازی نزد عموم، برای حفاظت از محیط زیست و برخورد مسوولانه با آن است.

آلودگی هوا که این روز‌ها به یکی از اصلی‌ترین معضلات زندگی در شهرهای بزرگ تبدیل شده، مشکلی بغرنج است که حل آن عزمی ملی را می‌طلبد اما واقعیت آن است که تا میزان آسیب‌های این پدیده را نشناسیم، نمی‌‌توانیم مدیریت و برنامه‌ریزی صحیحی برای کاهش یا رفع آن انجام دهیم.

اعلام آمار و ارقام به مردم و صاحبان منافع معمولا چندان مفید و موثر نیست و آنان را تحت تاثیر قرار نمی‌دهد. مسلم است کسانی که سال‌ها سرنشین خودروهای فرسوده هستند از اقشار کم درآمد جامعه هستند و قدرت خرید وسیله نقلیه‌ای را که قیمت آن خیلی بیشتر از درآمد سالانه است ندارند. خودروسازان نیز نشان داده‌اند آنچه برای آنها مهم نیست حفظ محیط زیست و سلامت مردم است. با این اوصاف باید گفت این هفته نیز همچون هفته‌های هوای پاک در سال‌های گذشته می‌گذرد و روزبه‌روز بر آلودگی هوا افزوده می‌شود.

● بی‌توجهی به قانون

پس از ماه‌ها انتظار بالاخره لایحه قانون برنامه پنجم توسعه تقدیم مجلس شد، در حالی که هنوز برخی مواد قانون برنامه چهارم توسعه اجرا نشده باقی مانده است.براساس ماده ۶۲ قانون برنامه چهارم ‌توسعه دولت مکلف است در طول برنامه چهارم، میزان آلودگی هوای شهرهای تهران، اهواز، اراک، ‌تبریز، مشهد، شیراز، کرج و اصفهان را در حد استاندارد مصوب شورای عالی حفاظت‌محیط زیست کاهش دهد.‌ آیین‌نامه اجرایی این بند می‌باید از سوی سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان مدیریت و ‌برنامه‌ریزی کشور و وزارتخانه‌های نفت، صنایع و معادن، بهداشت، درمان و آموزش‌پزشکی، راه و ترابری و کشور تهیه و به ‌تصویب هیأت وزیران برسند.همچنین در طول برنامه چهارم، باید تمهیداتی اتخاذ شود که کلیه خودروها و‌ موتورسیکلت‌های فرسوده کشور از رده خارج شوند؛ اتفاقی که حداقل تاکنون نیفتاده است.

اما تنها این قانون نیست که رعایت نمی‌شود. قانون می‌گوید نیروی انتظامی مکلف است از تردد خودروهای دودزا جلوگیری کند اما عملا این اتفاق رخ نمی‌دهد. قانون بحث دیگری هم دارد و می‌گوید تردد اتوبوس‌های دیزلی در تهران ممنوع است، اما به دلیل برخی ملاحظات امکان‌پذیر نیست.

شاید تنها الزام به اخذ معاینه فنی است که به‌طور مرتب از سوی راهنمایی و رانندگی پیگیری می‌شود. هر چند برخی از خودروهایی دارای آرم هستند که دود خارج شده از اگزوز آنها اجازه رویت آرم را به کسی نمی‌دهد. در نهایت باید گفت با وجود ۴۹ قانون، مصوبه و بخشنامه درخصوص آلودگی هوا اگر باد نیاید و باران یاری نرساند هوای شهر بحرانی می‌شود.

● برای خالی نبودن عریضه

هر چند برخی از افراد نظیر مبتلایان به بیماری‌های تنفسی و قلبی، افراد مسن و همچنین خردسالان بیش از بقیه افراد جامعه از آلودگی هوا آسیب می‌بینند، اما باید توجه داشت آلودگی هوا می‌تواند بر هر انسانی، پیر و جوان، سالم و بیمار و زن یا مرد اثرات نامطلوب داشته باشد.

در روزهای بحرانی آلودگی هوا حتی الامکان از تردد در محدوده‌های مرکزی و پرترافیک شهر اجتناب کنید. استفاده از وسایل حمل و نقل عمومی در سفرهای روزانه درون شهری خود را جایگزین خودروهای شخصی نمایید. فعالیت یا بازی کودکان در محیط‌های باز را محدود کنید. افراد مسن یا افراد با بیماری‌های قلبی، ریوی نظیر آسم، برونشیت مزمن و مخصوصا نارسایی قلبی از خروج از خانه اجتناب نمایند هر چند به داخل آپارتمان‌ رفتن و در ساختمان را قفل کردن، شما را از گزند آلودگی هوا در امان نگاه نخواهد داشت، ولی با این اقدامات شاید تنها کمی بتوانید اثرات مضر آلودگی را کمتر کنید. حداقل فایده این است که پیش وجدان خود شرمنده نیستید و برای خالی نبودن عریضه کاری انجام داده‌اید.