● تهی شدگی اوقات فراغت

" زمان فراغت و فضای فراغت بطور خودکار و منفک در جامعه وجود خارجی ندارند. برعکس، زمان فراغت و مکان فراغت همواره توسط اَعمال و کنش‌های مردم در حال ساخته‌شدن و بازسازی است. بعلاوه، این اَعمال معمولاً شامل درگیری‌هایی بنیادی بر سر معانی و موارد استفادة زمان و مکانِ فراغت می‌شوند. فعالیت فراغتی و تفریحی، فعالیتی سرشار از ارزش و معنا است. درگیری‌ها و تنش‌هایی که مناسبات واقعی فراغت مردم به همراه دارد معمولاً درمیان شعارهای جذاب و فریبندة برنامه‌ریزان فراغت و مدیرانی که سخن از “جامعة فراغتی” و سیاست “تفریح برای همه” می‌گویند، گم می‌شود."

الف) در تعریف رایج، اوقات فراغت به وقت­های آزادی (در برابر وقت­های کار) گفته می­شود که فرد در آن به "میل" خود رفتار کرده و بابت انجام آن "دستمزد" دریافت نمی­کند. پس به نظر می­رسد، اوقات فراغت از دو ویژگی محوری برخوردار است؛ یکی میل و دیگری بی­دستمزدی.

به گفته "ویلیامز" بهره­گیری از واژه اوقات فراغت در معنای متأخرش، مصادف است با ظهور دنیای صنعتی واگربپذیریم که "زمان" دردنیای صنعتی به اشغال کاردرمی­آید و زندگی نه بر محوریت خانواده، دین، زمین و... که بر محوریت "کار" بنیان گذاشته می­شود، اوقات فراغت نیز به عنوان تکه­ای از این جهان صنعتی شده ،در درون پارادایم "کار" قابل ارزیابی و سنجش است. اساساً، اوقات فراغت، زمانی است برای استراحت و تجدید قوا تا شخص بتواند بهتر، کامل­تر و بادقت­تر در درون نظام اشتغال و دستمزد، کار کند یا به تعبیر "چارلی چاپلین" در فیلم عصر جدید، "له" شود.

امکان اوقات فراغت در دنیای صنعتی، امکان تجدید نیرو جهت تولید هر چه افزون­تر است و تا میزانی که این تولید مازاد اهمیت دارد، اوقات فراغت نیز مهم و غیرقابل انکار است. در این معنا، اوقات فراغت، سیاسی هوشمندانه و فریبکارانه از سوی نظم تکنولوژیک جدید برای کار و تولید هر چه بیشتر بوده است. اما با نگاهی دیگر، فراغت و صنعت "سرگرمی" همانگونه که "ریچارد دایر" می­گوید، با فراهم ساختن امکان فرار از واقعیت موجود و دوری از پیچیدگی­های نظم ساختاری سرمایه­دارانه، توانسته وجوه کارناوالی (شاد انگیز) از دست رفته را تا حدودی احیا کند. به بیان دیگر، سرگرمی که در اوقات فراغت مصرف می­شود، مصرفی است در جهت برآورده ساختن برخی از نیازهای واقعی مخاطبان که همانا برخورداری از فضاها یا زمان­هایی فارغ از فضا و زمان هژمونیک است. چه تعبیر بدبینانه آدورنویی و چه تعبیر خوشبینانه مطالعات فرهنگی را در مواجهه با اوقات فراغت و سرگرمی بپذیریم؛ به نظر می­رسد بر این مسأله توافق داریم که اوقات فراغت، موقعیتی است در کنار "کار" و در مواجهه با نظم حاکم بر نظام صنعتی.

ب) آدورنو در جایی از مقاله خود درباره "اوقات فراغت" می­نویسد:

"حتی آنجا که سیطره این جادو (نقش فرد در جامعه) کاهش می­یابد و مردم، خود حداقل تصور می­کنند که بر اساس اراده آزاد خود عمل می­کنند، خود این اراده توسط همان نیروهایی شکل می­گیرد که مردم درصددند در ساعات بیکاری از دست آنها فرار کنند."

رمزگشایی از اوقات فراغت نشان می­دهد که همواره وقت­های به ظاهر آزاد به نقیض خود تبدیل می­شوند. هژمونی فراگیر "کار" و لزوم گرفتن هر چه افزون­تر "دستمزد" تصمیم­گیری در چگونگی گذران وقت آزاد را از دست فرد (سوژه مدرن) رها ساخته و او را هر چه بیشتر برای گذران اوقات فراغت بی­اختیار می­کند. در اینجاست که اوقات فراغت به ضد خود تبدیل می­شود. یعنی زمانی که قرار بود صرف "میل سوژه" و خواست­های فرد شود، از او جدا شده و تبدیل به بخشی از اوقات مسلط یعنی اوقات کار می­شود. فرد، اوقات فراغت دارد تا بهتر کار کند.

هر چه بتوان اوقات فراغت را با "میل" یا خواست سوژه پر کرد، به همان میزان می­توان مقاومتی در برابر هژمونی کار یا سیطره حاکم صورت­بندی نمود. (۱)

شاید بتوان اینگونه باز گفت که در درون موقعیت "اوقات فراغت" نیز همچون موقعیت­های دیگر، نزاع سختی مابین قدرت، هژمونی یا ساختار با سوژه میل یا رهایی وجود دارد که مناسبات آن را به عنوان امری واقعی، ساخته­اند.

واقعیت موجود ما را به این نکته می­رساند که در درون اوقات فراغت، وجوهی از هژمونی و ضدهژمونی یا قدرت و مقاومت وجود دارد که باید آنها را به گونه­ای انضمامی شناخت.

پ) شیوه گذران اوقات فراغت، بی­شک امروزه تبدیل به یکی از مهمترین وجوه "تمایز" شده است. به این معنا که نوع "سرگرمی"ها نوع "سرمایه فرهنگی" و "سرمایه اقتصادی" افراد و خانواده­ها را مشخص کرده و میزان "منزلت اجتماعی" آنها را تعیین می­کند و میان آنها تمایز می­گذارد. به تعبیر "پیر بوردیو" شما با نوع ورزش، نوع پوشش، نوع موسیقی و نوع فیلمی که می­پسندید، می­توانید خود را از بقیه (دیگری) "متمایز" ساخته و طبقه خود را تعیین کنید. در این وضعیت، داشتن اوقات فراغت به نوعی "اجبار" تبدیل شده (در برابر اختیار و میل) که میدان فرهنگی شما را می­سازد. شما در صورت نداشتن اوقات فراغت شایسته و سرگرمی­های پرطمطراق، به عنوان یک سرمایه نمادین، طبقه فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی نازلی پیدا می­کنید.

بوردیو می­گوید، سرمایه نمادین متراکم، امکان دسترسی به فرهنگ استفاده عملی از آن را فراهم می­کند. طبقه مسلط به دلیل برخورداری از امکان بیشتر بازدید موزه­ها، کتابخانه­ها و تئاترها و انجام مسافرت­ها و خرید کتاب و بطور کلی دستیابی به سرمایه­های فرهنگی، از جایگاه برتری برخوردار است. در واقع، از نظر او، ثروت­های فرهنگی که به صورت نابرابر پخش می­شوند، لزوماً انعکاسی از نابرابری اقتصادی نیستند بلکه می­توانند انعکاس استراتژی تشخص و تمایز، یعنی مبارزه طبقاتی در یک فرهنگ باشند.

این مبارزه طبقاتی بیش از هر جای دیگر در زندگی روزمره خود را نشان می­دهد. به همین سبب است که کنشگران اجتماعی به وسیله نوع مصرف کالای فرهنگی، خود را طبقه­بندی می­کنند و از طریق "تمایز" سعی می­کنند جایگاه خود را حفظ کنند.

شیوه گذران اوقات فراغت یا انتخاب نوع سرگرمی به عنوان یک کالای فرهنگی، سرمایه­ فرهنگی ـ اجتماعی فرد را ساخته و امکان سلطه را فراهم می­سازد. بچه­ها در ایران تا مدرسه­شان تمام می­شود و از ماراتن مهلک امتحانات جان سالم به در می­برند (ماراتنی بر ساخته که خود، حاصل نزاع خونین میان خانواده­ها ـ و نه بچه­ها ـ برای بالا بردن سرمایه فرهنگی و منزلت اجتماعی، جهت تمایز هر چه بیشتر است) به درون چاه تمایز بخش دیگری برای پدر و مادرشان می­افتند که همانا داشتن اوقات فراغت منظم و علمی است که حتی از دوران کارشان (تحصیل و مدرسه رفتن) دقیق­تر و رسمی­تر عمل می­کند.

بی­شک عینی­ترین نتیجه اوقات فراغت انقیادگر کودکان طبقه متوسط ، این است که "میل" آنان را در درون نظام کار و سازوکار نمایش منزلت­های اجتماعی احمقانه، خرد می­کند و نابود می­سازد.بچه­ها در درون بنگاه­های گذران اوقات فراغت، در واقع، به ابزار منزلت اجتماعی و سرمایه فرهنگی والدین خود تبدیل شده و سلطه را هر چه بیشتر و دو سویه ـ هم از سوی نظام مدرسه و هم از سوی ایدئولوژی افزایش منزلت اجتماعی والدین ـ بر دوش می­کشند.

ت) به غیر از مسأله گذران اوقات فراغت کودکان طبقه متوسط ایران، اساساً "اوقات فراغت" در جامعه ما وضعیت جالب توجهی یافته است. بر اساس یافته­ها، مهمترین سرگرمی در زمان­های آزاد، تماشا کردن تلویزیون است.(۲)

تلویزیون در واقع به تنها پلی از میان پل­های موجود (تماشای فیلم، کتاب خواندن، آموزش هنر و...) برای گذران اوقات فراغت تبدیل شده است. عمومیت تماشای تلویزیون در همه کشورها رایج است با این تفاوت که در ایران پر کردن اوقات فراغت توسط تلویزیون ـ در چند دهه اخیرـ با اختلافی فاحش، بسیار بیشتر از دیگر گزینه­هاست. به عبارتی دیگر زمان­های آزاد در میان طبقه متوسط شهرنشین در ایران بیش از هر جای دیگری، خالی از سرمایه­های هنری و فرهنگی و محدود به تماشای تلویزیون است.

در گذشته، زمان­های فراغت به گونه­ای سنتی سپری می­شد؛ دید و بازدید از اقوام، شب­نشینی­ها و... اما امروزه به سبب جهانی شدن و رشد فرهنگ صنعتی از سرمایه­های سنتی خالی شده و نیز با عدم برخورداری از سرمایه­های فرهنگی مدرن (همچون موسیقی، فیلم، تئاتر و...) در واقع "تهی" شده است.

سؤال این است که چرا تا این میزان زمان­های فارغ از کار، برای طبقه متوسط ، بدون دستمایه فرهنگی سپری می­شود و تماماً در انحصار تلویزیون است؟به نظر می­رسد به سبب چسبیدگی مفهوم اوقات فراغت با مفهوم کار، می­باید برای پاسخ به مسأله فوق به "اوقات کار" در ایران توجه کرد.

اوقات کار در ایران به سبب حاکمیت نظام کارمندی، یعنی نظامی با یک کارفرمای بزرگ به نام دولت که افراد در آن نفع شخصی ملموسی ندارند- یعنی تنها مزدبگیرند- نظامی است سراسر انباشته از فراغت. به این معنا که با وجود ساختار و فرم مدرن، بوروکراتیک و صنعتی "کار" در ایران، محتوای زمان­های کاری؛ بر اساس منطق "بطالت گذرانی" و "از زیر کار در رفتن" می­گذرد. به تعبیر دیگر، گفتمان مسلط بر اوقات کار در جامعه ما "فراغت" و نظم مدرن تا حدود زیادی، نظمی فرمال و صوری است. به سبب همین موضوع، هژمونی یا قدرت "قفس آهنین"ای بر ما مسلط نیست که بخواهد در برابر آن مقاومتی صورت­بندی شود. مقاومت در جایی صورت می­گیرد که قدرتی وجود داشته باشد. اگر مقاومتی در حوزه اوقات فراغت دیده نمی­شود (همان وجود سرگرمی­های فرهنگی) باید علت را در فقدان قدرت بوروکراتیک کارگشا و مدرن در "اوقات کار" جستجو کرد.

به واقع، در ایران بخش قابل توجهی از "اوقات کار" به "اوقات فراغت" تبدیل شده و به همین سبب، اوقات فراغت، در جلوی تلویزیون نابود و پوچ شده است. فرد، مقدار زیادی از اوقات فراغت خود را در زمان کار گذرانده و خیره به صفحه تلویزیون تنها، وقت می­گذراند، نه اوقات فراغت.