كمبود آهن زمانى رخ مى دهد كه آهن جذب شده كمتر از حد نياز طبيعى بدن باشد و اين مسئله ممكن است ناشى از مصرف ناكافى آهن، جذب گوارشى پايين، يا افزايش نياز به آهن و يا از دست دادن خون به طور مزمن باشد.شيرخواران، كودكان قبل از سنين مدرسه، نوجوانان و زنان در سنين بارورى و به ويژه زنان باردار آسيب پذيرترين افراد نسبت به وقوع كم خونى فقرآهن هستند. اما در جايى كه مصرف غذا ناكافى باشد يا آلودگى هاى انگلى شايع باشد مردان بالغ نيز آسيب پذير هستند.درمان كم خونى ناشى از فقر آهن از نظر فنى كاملاً ساده است. تنها احتياج به تجويز مكمل دارويى آهن دارد و اين در حالى است كه ميليون ها نفر در حال حاضر از عدم درمان رنج مى برند.

كم خونى ناشى از كمبود آهن در مراحل پيشرفته و طولانى مدت سبب كاهش ميزان هموگلوبين خون مى شود. بنابراين اين نوع كم خونى زمانى تشخيص داده مى شود كه غلظت هموگلوبين خون فرد نسبت به سن و جنس كمتر از حد مورد انتظار باشد. بسيارى از افراد مبتلا به كم خونى فقر آهن بيشتر از اثرات جانبى كمبود آهن بر سلامتى و توان جسمى خود رنج مى برند تا صرفاً خود كم خونى.

• كم خونى ناشى از كمبود آهن چه پيامدهايى دارد؟

كم خونى فقر آهن در كودكان و شيرخواران باعث نقصان تكامل و هماهنگى حركتى و كاهش فعاليت بدنى مى شود. علاوه بر آن بسيارى از آثار رفتارى مانند كم توجهى، خستگى و ناراحتى و... را بر جاى مى گذارد. در زنان و مردان بالغ نيز كمبود آهن منجر به كاهش كار بدنى و كم شدن توان كارى و پايين آمدن مقاومت در برابر خستگى مى شود. در زنان باردار فقر آهن باعث افزايش موارد مرگ و مير مادران و افزايش ابتلا و مرگ و مير جنين و همچنين افزايش خطر تولد نوزاد كم وزن را در پى دارد.مطالعات اخير بر روى اثرات كم خونى ناشى از كمبود آهن بر تكرار عفونت ها در كودكان كم خون نيز گوياى اين مسئله است كه كودكانى كه آهن را به صورت غذاى غنى شده و يا دارو دريافت مى كنند كمتر از كودكان دريافت نشده به بيمارى هاى تنفسى و گوارشى مبتلا مى شوند.

• با چه غذاهايى آهن بيشتر جذب كنيم؟

آهن موجود در رژيم هاى غذايى دو نوع است كه «آهن هِم» و «آهن غيرهِم» ناميده مى شود. «آهن هِم» در گوشت قرمز، ماهى و طيور و فرآورده هاى خونى وجود دارد در كل بخش كمى از آهن مصرفى را تشكيل مى دهد.

اما دومين نوع آهن يا همان «آهن غيرهِم» منبع مهمترى است و در تمام غذاهايى كه منشاء گياهى دارند با نسبت هاى مختلف وجود دارند.

در بين كل افراد جامعه زنان و كودكان به دليل نياز كمتر به انرژى معمولاً تمايل كمترى به مصرف غذا دارند كه اين امر سبب دشوارى تامين آهن مورد نيازشان مى شود و به اين ترتيب در معرض خطر ابتلا به كمبود آهن هستند. علاوه بر آن قابليت جذب گوارشى آهن نيز فاكتورى است كه اهميت آن در حد كل آهن موجود در رژيم غذايى است. در بسيارى موارد خوراكى هاى ديگرى كه همراه با مواد غذايى حاوى آهن مصرف مى كنيم باعث عدم جذب آهن از دستگاه گوارش شده و آهن مورد نياز بدن دفع مى شود.«آهن هِم» كه در گوشت قرمز ، ماهى، جگر و گوشت پرندگان موجود است به سادگى قابل بهره بردارى است، جذب خوبى هم دارد و قابليت جذب آن كمتر تحت تاثير طبيعت و تركيب خوراك قرار مى گيرد. اما برعكس جذب «آهن غيرهم» فوق العاده متغير بوده و بستگى به ساير غذاهاى مصرفى در هر وعده خواهد داشت. بايد در كنار آنها خوراكى هايى مصرف شود كه جذب آهن را زياد مى كند. گوشت قرمز و ماهى از افزاينده هاى جذب آهن هستند. اين نكته مى رساند كه اين مواد غذايى ارزش دوگانه دارند و نه تنها خود منبعى براى آهن «هِم» هستند بلكه سبب افزايش جذب آهن «غيرهِم» موجود در خوراكى هاى ديگر نيز مى شوند. اما با توجه به مشكل قيمت بالاى اين مواد غذايى در بسيارى از موارد رژيم هاى غذايى خانواده ها بيشتر برپايه غذاهاى گياهى و حبوبات و سبزيجات قرار دارد. ويتامين ث موجود در سبزيجات و ميوه هايى مثل پرتقال، ليمو، آناناس ، گل كلم خام، كلم خام و گوجه فرنگى خام جذب آهن را دو برابر خواهد ساخت. علاوه بر آن جوانه زدن غلات و حبوبات به مدت ۲۴ تا ۴۸ ساعت سبب توليد ويتامين ث در آنها مى شود كه خود افزايش جذب آهن موجود در اين دانه ها را به دنبال دارد. علاوه بر آن جوانه زدن حبوبات باعث مى شود كه موادى كه مانع جذب آهن هستند و به طور طبيعى در دانه هاى حبوبات وجود دارند كاهش يابند و جذب آهن از اين راه بازهم زياد مى شود.

•مكمل هاى دارويى آهن براى چه كسانى لازمند؟

همه زنان باردار بايد جهت سلامتى خود و كودك متولد نشده خود از مكمل هاى دارويى آهن استفاده كنند. استفاده از اين داروها طى سه ماهه اول حاملگى لازم نيست ولى بعداز سه ماهگى كه جنين بزرگتر مى شود نياز به آهن به بالاترين حد مى رسد كه تا پايان حاملگى با تجويز پزشك بايد۲۳ قرص هاى آهن مصرف شود.پيشگيرى از كم خونى فقر آهن در دوره شيرخوارگى و اوايل دوران كودكى با تغذيه شير مادر صورت مى گيرد. شيرمادر آهن مورد نياز كودكانى را كه هنگام تولد وزن طبيعى دارند تا سن شش ماهگى تامين مى نمايد. استفاده از قطره آهن بعد از سن شش ماهگى در اين كودكان و نيز بعد از سن دو ماهگى براى كودكانى كه با وزن كم متولد مى شوند ضرورى است.در زمان از شيرگيرى كودكان والدين مى توانند با تهيه غذاهاى غنى از آهن و ويتامين ث مثل پوره سبزيجات و ميوه جات خام در خانه از بروز كم خونى فقرآهن پيشگيرى كنند.