برگزاری همایش باستان شناسی نجات بخشی تنگه بلاغی در شیراز

همایش باستان شناسی نجات بخشی دره بلاغی با حضور گروهی از باستان شناسان ایرانی و خارجی، مدیران سازمان میراث فرهنگی و گردشگری كشور و تعداد محدودی از مسؤولان سازمان آب منطقه ای استان فارس روز پنجشنبه چهار اسفند در شیراز برگزار شد. هدف از برگزاری این همایش ارائه یافته های كاوش های باستان شناسی در ۱۳۰ محوطه باستانی تنگه بلاغی بود كه توسط هیأت های مشتركی از ایران، آلمان، ایتالیا، ژاپن، فرانسه و لهستان به انجام رسیده است. فعالیت این هیأت ها زمانی آغاز شد كه اعلام گردید در صورت آبگیری سد سیوند، محوطه های باستانی تنگه بلاغی نابود خواهد شد و آسیب هایی متوجه آثار تاریخی موجود در پاسارگاد از جمله آرامگاه كوروش می گردد.

ساخت سد سیوند روی رود پلوار از ۱۱ سال پیش آغاز شد و گرچه ایجاد آن برای مهار آبهای سطحی و تأمین آب شرب و كشاورزی مناطقی از فارس ضرورت داشت، اما با انتقاد سازمان میراث فرهنگی و گردشگری رو برو شد كه مدعی بود ملاحظات تاریخی و فرهنگی در ساخت آن نادیده گرفته شده است.

در ابتدای همایش محمدحسن طالبیان مدیر بنیاد پژوهشی پارسه _ پاسارگاد گفت: كار ژئوفیزیك در ۵۰ هكتار از محوطه های تخت جمشید و پاسارگاد نشاندهنده باغ ها و ساختارهای گسترده ای همچون شبكه آبیاری بسیار كهن در این منطقه است. وی افزود: برگزاری جشن های ۲۵۰۰ ساله در تخت جمشید، ساخت یك روستای نمونه در اطراف آن، ساخت جاده شیراز به اصفهان و ایجاد صنایع پتروشیمی در منطقه آسیب های زیادی به آثار تاریخی و محوطه های باستانی وارد آورده و لازم می نماید كه از این پس هر اقدام عمرانی با مطالعات و ملاحظات بیشتری صورت پذیرد.

مسعود آذرنوش رئیس پژوهشكده باستان شناسی نیز گفت: خشكی ایران، كوهستانی و كویری بودن بسیاری از مناطق آن سبب شده تا كناره های رودها مناسب ترین محل اسكان انسان باشد. از این روست كه بسیاری از محوطه های باستانی در مجاورت رودها واقع است. وی افزود: نحوه تعامل ما میان این ۲ واقعیت یعنی نیاز به كنترل آب سطح الارضی از یك سو و ضرورت حفظ میراث فرهنگی جامعه كهن ایران از سوی دیگر، میزان درایت ما را در فراهم ساختن پاسخ های هماهنگ با جمیع وجوه توسعه پایدار آشكار می سازد. آذرنوش با اشاره به همكاری شكل گرفته میان سدسازان و باستان شناسان در خصوص سدكارون ۳ گفت: این تمرین ها بیشتر به نوشداروی پس از مرگ سهراب می مانست تا یك پیشگیری عالمانه. بنابراین پژوهشكده باستان شناسی بر آن شد تا سلول اداری كوچكی را با مأموریت نظارت و پیگیری مسائل مربوط به سدها ومیراث فرهنگی پدید آورد. وی افزود: با شگفتی دریافتیم هم اكنون حداقل ۱۰۴ سد در دست ساخت و ۱۶۶ سد در دست مطالعه در كشور داریم كه ممكن است آسیب هایی را متوجه آثار تاریخی و باستانی كند.

سپس طه هاشمی رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری در جایگاه قرار گرفت و گفت: موضوع سد سیوند ۲ تابلوی زشت و زیبا داشت. تابلوی زشت آن این بود كه در یك پروژه بزرگ و در زیستگاهی كه حتی افراد غیرمتخصص هم می توانند وجود آثار گرانبها در آن را حدس بزنند، مطالعه ای صورت نگرفت و تازه با شروع آبگیری سد معلوم شد چه اطلاعات و آثاری از میان خواهد رفت. وی افزود: تابلوی زیبا احساس تعهد مشتركی بود كه بین دستگاه های دست اندركار عمران كشور و میراث فرهنگی به وجود آمد و ضرورت همكاری های بین بخشی مورد تأكید قرار گرفت. وی ادامه داد: این موضوع همچنین باستان شناسان را به حركت درآورد و آنها را از انفعال خارج ساخت. همچنین تمام ظرفیت های باستان شناسی كشور در اقدامی هدفمند و هماهنگ به كار گرفته شد و از ظرفیت باستان شناسان خارجی نیز استفاده درستی به عمل آمد.

در بخش دوم این همایش شورای هیأت های مشترك باستان شناسی گزارشی از نتایج كاوش های خود را ارائه دادند. جالب ترین سخنان در این بخش گزارش مقدماتی بررسی ها بود كه طی آن محمدتقی عطایی، عضو پژوهشكده باستان شناسی، وضعیت دقیق مجموعه میراث جهانی پاسارگاد در برابر سد سیوند را تشریح كرد. او گفت: آرامگاه كورش نزدیكترین اثر از مجموعه پاسارگاد به دره بلاغی است كه فاصله آرامگاه تا ابتدای تنگه به خط مستقیم ۲ /۵ كیلومتر و فاصله آن تا ابتدای دریاچه سد حدود ۵ كیلومتر است. بنابراین گرچه به طور مستقیم خطری از جانب دریاچه سد متوجه پاسارگاد نیست، اما فقط تأثیرات با واسطه ای بر مجموعه خواهد داشت. به عنوان مثال در حال حاضر عمق آب های زیرزمینی در پاسارگاد كم است، قطعاً با احداث سد این عمق كاهش خواهد یافت.نكته دیگر آنكه در بیشتر مواقع جریان باد از سمت دره و كوهستان به سمت پاسارگاد برقرار است. با وجود دریاچه ای در آنجا این باد رطوبت دره و دریاچه را به پاسارگاد منتقل خواهد كرد. با افزایش میزان رطوبت سطح الارضی و تحت الارضی بر میزان رشد گلسنگ ها كه یكی از عوامل فرسایش سازه های سنگی است، افزوده خواهد شد.

در نهایت جمع بندی نظرات عموم كارشناسان و پژوهشگران شركت كننده در همایش همگان را به این نتیجه رساند كه تهدید سد سیوند برای آثار تاریخی بدل به فرصت شده و فصلی نو در حوزه باستان شناسی كشور و تقابل میان باستان شناسان و دست اندركاران نوین سازی گشوده شده است. اما این همایش غایبانی نیز داشت. به گفته رئیس پژوهشكده باستان شناسی، این پژوهشكده از دو مدیر ارشد وزارت نیرو برای شركت در همایش دعوت كرد كه هیچ یك در مراسم حضور نیافتند، تنها مدیر حاضر در همایش مدیرعامل سازمان آب منطقه ای استان فارس بود. آیا شنیدن سخنانی درباره مواریث فرهنگی ایران برای متولیان پروژه های عمرانی جالب نبوده است؟

حمید رضا حسینی