پس از برخورد با دانشجویان ستاره دار و جلوگیری از ثبت نام آنها در دانشگاه، حال نوبت به استادان منتقد و اصلاح طلب رسیده است که بعضا با ذکر دلایل حقوقی تدریس آنها در دانشگاه محدود یا از ادامه فعالیت در دانشگاه منع می شوند. نخستین پرونده برخورد با استادان دانشگاه زمانی گشوده شد که خبر اخراج دکتر حسن نمکدوست، استاد علوم ارتباطات منتشر شد. به همین دلیل در روزهای پایانی سال ۱۳۸۴، تعداد زیادی از دانشجویان در دانشکده ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی تجمع کردند تا نسبت به این موضوع اعتراض کنند.

گرچه عده ای معتقد بودند این اعتراض ها منجر به بازگشت این استاد دانشگاه خواهد شد، اما در این میان شایعه ای قوت گرفت که فهرستی از استادان اصلاح طلب و منتقد در وزارت علوم در حال بررسی است که از فعالیت آنها در دانشگاه جلوگیری خواهد شد.

سه ماه گذشت؛ برخلاف انتظار، حکم اخراج حسن نمکدوست به قوت خود باقی ماند و از سوی دیگر خبر بازنشستگی اجباری حدود ۵۰ تن از استادان دانشگاه تهران منتشر شد. اعتراض ها بالا گرفت، اما تنها پاسخی که شنیده شد، سخنان رئیس جمهوری در میانه شهریورماه سال ۱۳۸۵ به مناسبت روز جوان بود. او خواستار اخراج استادان سکولار و لیبرال از دانشگاه ها شده بود. در پی اظهارنظر رئیس جمهور این سوال در ذهن بسیاری از صاحب نظران شکل گرفت که با توجه به شرایط فعلی که در دانشگاه های ایران حاکم است مگر استادی با گرایش خاص در دانشگاه ها وجود دارد.

با فرض وجود این افراد در دانشگاه ها، باید توجه داشت که اکثر اساتید دانشگاه ها حتی اگر گرایش خاصی هم داشته باشند گرایش خود را به صورت واضح و آشکار بیان نمی کنند، ضمن اینکه یک استاد دانشگاه به توجه به سواد آکادمیک اش سعی دارد در قالب مباحث علمی نظریه یا تئوری های خاصی را نقد و بررسی کند. نباید فراموش کرد که علوم طبیعی و علوم انسانی تجربی، ماهیتا علوم غیردینی و سکولاری محسوب می شوند و نمی توان در رابطه با آن با نگاه ایدئولوژیک نظر داد و استادی را محکوم به سکولار بودن یا لیبرال بودن کرد.

این در حالی است که داشتن این نگرش در دانشگاه در کشورهای دموکراتیک دنیا جرم محسوب نمی شود و دلیلی بر محرومیت فردی از حقوق اجتماعی نیست. یکی از مهمترین ارکان شکوفایی نهاد دانشگاه امکان بحث آزاد میان کارشناسان و اهالی علم است. هرگونه قید ایدئولوژیک در پژوهش و گفت وشنود علمی، دانشگاه را از کارآیی و تولید باز می دارد.

● استادانی که رسمی نمی شوند

پس از موج اخراج تعدادی از استادان دانشگاه که اعتراض های بسیاری را در پی داشت، وزارت علوم سعی کرد که پروژه خود را سیاستمدارانه تر پیش برد به نحوی که فعالیت تعدادی از استادان دانشگاه را محدود یا از رسمی شدن آنها در دانشگاه جلوگیری کرد. مثلا دکتر خانیکی استاد علوم ارتباطات و مشاور وزیر علوم دولت خاتمی با بیش از یک دهه سابقه تدریس هنوز به عنوان هیات علمی رسمی به خدمت دانشگاه در نیامده است. این در حالی است که تعدادی از استادان حامی دولت که بعضا پست هایی نیز در وزارت علوم دارند، طی مدت گذشته از این مراحل به راحتی عبور کرده اند.

براساس آیین نامه گزینش هیات علمی رسمی دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی مصوب اردیبهشت ۱۳۶۴ شورای عالی انقلاب فرهنگی، فرد متقاضی استخدام به عنوان هیات علمی دانشگاه، پس از گزینش های گوناگون درخصوص احراز صلاحیت اخلاقی و علمی به مرحله ای می رسد که او را به عنوان هیات علمی رسمی پیمانی در دانشگاه فعال می کنند.

برای تبدیل وضعیت اعضای هیات علمی پیمانی به رسمی آزمایشی پس از احراز صلاحیت عمومی از سوی هیات گزینش استاد که متشکل از حداقل یک نفر از اعضای شورای انقلاب فرهنگی، نماینده مقام رهبری و سه نفر از شخصیت های علمی به انتخاب شورای عالی انقلاب فرهنگی است، با درخواست متقاضی و اعلام نیاز گروه مربوط در دانشگاه وضعیت استخدامی آن هیات علمی از حالت رسمی آزمایشی به رسمی قطعی تبدیل می شود، اما به نظر می رسد این روند برای گروهی از استادان که در دولت قبلی فعال یا دیدگاه های منتقدانه ای دارند کمی متفاوت است و مراحل استخدام آنها با فرازوفرودهای بسیاری روبه رو است.

این موضوع سبب شده است بسیاری از استادان دانشگاه شیوه محافظه کارانه ای را در پیش بگیرند به طوری که در بسیاری از موارد شاهد هستیم. در این خصوص با برخی از استادان دانشگاه به گفت وگو نشستیم. اغلب آنها به دلیل اینکه اشاره به چنین مواردی برای آنها در دانشگاه مشکل ساز خواهد بود از پاسخگویی طفره می روند. یکی از استادان علوم سیاسی که نخواست به نامش اشاره ای شود در این رابطه می گوید؛ بسیاری از استادان رشته های علوم تجربی انسانی برای تحلیل و نقد در کلاس درس با مشکل مواجه هستند، آنها مجبورند در جریان کلاس بسیاری از محدودیت ها را مدنظر قرار دهند و این یعنی فاکتور گرفتن بسیاری از مباحث مهم و خود سانسوری در ارائه دیدگاه های علمی.

وی ادامه می دهد؛ اگر نسبت به واقعه سیاسی که موضع گیری خاصی داریم با رسانه ها گفت وگو کنیم، از ناحیه دانشگاه دچار مشکل می شویم. به همین دلیل بسیاری از استادان از مصاحبه با رسانه ها فراری هستند. چرا که در ارتقای علمی و موقعیت آنها در دانشگاه تاثیر می گذارد. وی مدعی است در حال حاضر این فشار به صورت محسوسی بر استادان دانشگاه وارد است. این استاد دانشگاه می گوید؛ ما در حوزه مباحث علوم انسانی از آزادی آکادمیک برخوردار نیستیم. اگر نگاهی به وضعیت پژوهش در حوزه انسانی بیندازیم این موضوع مشهود است؛ چرا که نگاه محدودکننده در حوزه علوم انسانی مانع از رشد دیدگاه های علمی در دانشگاه ها می شود.

● استادانی که اعتراض نمی کنند

وقایع اخیر ثابت کرده است، کنش یک استاد دانشگاه نسبت به حکمی که به رغم وی ناحق است، بسیار با دانشجو متفاوت است. شاید دلیل این موضوع مقتضای سنی یا موقعیت اجتماعی آنها باشد که چنین تفاوتی را منجر می شود، اما فاکتورهای دیگری نیز در سکوت استادان دانشگاه موثر است و آن برخورد سخت دانشگاه با استادانی است که نسبت به اتفاقات جاری در دانشگاه اعتراض می کنند.

بسیاری از استادانی که در اعتراض به حکم بازنشستگی استادان با رسانه ها مصاحبه کردند و اعتراض خود را از این طریق اعلام کردند، با تهدید و برخورد از سوی دانشگاه مربوط مواجه شدند. بازنشستگی اجباری استادانی که معتقد به استقلال دانشگاه ها و حفظ شأن علمی آن هستند از مسائل تاسف برانگیزی بود که با شروع ترم جدید نیز ادامه داشت.

شائبه سیاسی بودن این برخوردها زمانی قوت گرفت که آیت الله عمیدزنجانی که ریاست دانشگاه تهران را عهده دار است و بیشترین بازنشستگی و اعتراض ها نیز در این دانشگاه به وقوع پیوسته، بعد از مصاحبه های بسیاری که بر غیر سیاسی بودن و عادی بودن بازنشستگی ها تاکید داشت، اعلام کرد با استادان بازنشسته ای که جوسازی نکردند و بازنشستگی خود را به صورت یک عامل قانونی پذیرفته اند، ادامه همکاری می دهند، اما دانشگاه از همکاری با استادانی که حزبی عمل می کنند، خودداری می کند. این در حالی است که نه تنها عمید زنجانی عضو حزب جامعه روحانیت مبارز است که سن بازنشستگی اش بسیار بیشتر از تعداد زیادی از بازنشستگان اخیر دانشگاه تهران است.

● استادان ستاره دار

در حالی که بسیاری از استادان حامی دولت طی یک سال و نیم گذشته موفق به کسب رتبه علمی و بالاتر شدند، خبرهایی از گوشه و کنار به گوش می رسد که استادان دانشگاه هم سرنوشتی چون دانشجویان دارند. یک منبع آگاه در این خصوص به خبرنگار کارگزاران از وجود لیستی از استادان دانشگاه خبر داد که در آن استادان منتقد نیز ستاره دار شدند. استادان سه ستاره از دانشگاه بازنشسته یا اخراج می شوند. استادانی همچون دکتر نمکدوست، سعید حجاریان و....افرادی که با بیش از یک دهه فعالیت تدریس در دانشگاه هنوز به صورت آزمایشی یا پیمانی در دانشگاه فعال هستند، دو ستاره و استادانی که از امکانات علمی که در اختیار استادان دانشگاه قرار می گیرد، بی نصیب هستند نیز استادان تک ستاره محسوب می شوند.

سعیده علیپور