دریای خزر بزرگ ترین پیکره بسته آبی در سطح زمین است و نبود هر گونه ارتباط طبیعی با سایر اقیانوس ها آن را به یک زیست بوم بسیار ویژه تبدیل کرده است. این خصوصیات منحصر به فرد دریای خزر سبب آسیب پذیری شدید آن در برابر عوامل خارجی از جمله شرایط آب و هوایی یا تغییرات انسانی شده است. شاید به همین دلیل است که ۲۱ مرداد ( ۱۲ آگوست) را روز جهانی دریای خزر نامیده اند تا در این روز بهانه یی داشته باشیم برای گفتن از خطراتی که بزرگ ترین دریاچه جهان را تهدید می کند. هر چند کنوانسیون حفاظت از محیط زیست دریای خزر (کنوانسیون تهران) به تصویب ۵ کشور همسایه رسیده و آنها را موظف به رعایت مفاد آن کرده است اما گسترش آلودگی ها از رعایت نکردن کامل کشورهای عضو به این کنوانسیون حکایت دارد.در مناطقی مانند دریای خزر که منافع اقتصادی از طریق منابع طبیعی و معدنی به دست می آید روند حفاظت از محیط زیست از اولویت کمی برخوردار است. برخی منابع مانند ماهی که اساس بقای مردم حاشیه خزر و فعالیت های اقتصادی منطقه را تشکیل می دهد به داشتن یک محیط زیست سالم بر می گردد. اجرایی کردن کنوانسیون حفاظت از محیط زیست دریای خزر و تاکید بر حفاظت از محیط زیست سبب برانگیختن احساسات عده یی در منطقه یی شده است که سرشار از منابع نفتی است. تولید نفت دریای خزر تقریباً برابر با دومین تولیدکننده نفت امریکای جنوبی یعنی کشور برزیل است. این در حالی است که بیشترین آلودگی نفتی از سوی همسایگان شمالی این دریا است که به دلیل شیب خزر این آلودگی ها به سمت ایران پیشروی می کند.

دریای خزر دریای فرصت ها و چالش ها است. مدیر برنامه محیط زیست دریای خزر با بیان این مطلب می گوید؛ «دریای خزر دارای منابع غنی از ماهی است که بررسی ها نشان می دهد این دریا می تواند سالی پنج میلیارد دلار ماهی در اختیار منطقه بگذارد و اگر ماهیگیری پایدار در منطقه شکل گیرد، این مقدار می تواند فرصت های اقتصادی بی شماری را در اختیار کشورهای منطقه قرار دهد. همچنین دریای خزر علاوه بر اینکه کریدور حمل و نقل بین قاره یی است و اروپا و آسیای جنوب شرقی را به هم وصل می کند، می تواند مکان مناسبی برای گردشگران تخصصی و عادی زیست محیطی باشد.»

حمیدرضا غفارزاده، آلودگی های دریای خزر را به چند نوع صنعتی، کشاورزی، میکروبی و بیولوژیکی تقسیم می کند و می گوید؛ «ما در تمام سواحل خزر نمونه برداری های لازم را انجام داده ایم برای همین نمی توانیم بگوییم دریای خزر اساساً آلوده است بلکه در دریا لکه های آلوده بحرانی وجود دارد.»

خطرناک ترین تهدیدکننده خزر در سواحل ایران آلودگی میکروبی است نه شیمیایی. وی با تاکید بر این مطلب ادامه می دهد؛ «به علت نزدیکی کارخانجات به رودخانه ها و ورود فاضلاب های تصفیه نشده آنها سواحل ایران از نظر میکروبی بسیار آلوده است. این آلودگی بیشتر از آلودگی های دیگر در دریا است.»

غفارزاده خلیج باکو را از سواحل بسیار آلوده می داند و ادامه می دهد؛ «از اواخر قرن ۱۸ در این منطقه نفت استخراج شده است. به علت عدم استخراج استاندارد در سواحل باکو چند میلیمتر نفت در روی آب وجود دارد. لکه های نفتی فراوانی در سواحل شمالی دریای خزر دیده می شود که باید این نقاط بحرانی پاک شوند. عبور خط های لوله قدیمی نفت در دریا نیز از دیگر مواردی است که منجر به بروز آلودگی های نفتی می شود.»

ولگا، اصلی ترین رودخانه یی است که به خزر می ریزد و آب آلوده را از مکان هایی با فاصله ۳۵۰۰ کیلومتری به این دریاچه می آورد. هر چند پس از ازهم پاشیدگی نظام شوروی سابق تولیدات صنعتی کاهش یافته اما افزایش آلاینده ها در اثر گسترش بخش های نفت و گاز بر روند گرمایش زمین تاثیرگذار بوده است.

یکی دیگر از تهدیدات خزر ورود گونه شانه دار مهاجم (Mnemiopsis Leidyi) است. مدیر برنامه محیط زیست دریای خزر در ادامه می افزاید؛ « این یک گونه مهاجم ژله یی شکل است که حدود ۹ سال پیش به وسیله آب توازن کشتی از طریق کانال ولگا وارد دریای خزر شد و در سواحل گرم تر و شورتر شروع به رشد و نمو کرد. میزان تغذیه بالای این گونه شانه دار مهاجم از ژئوپلانکتون ها و لارو ماهیان است. این گونه برای اولین بار در دهه ۱۹۸۰ وارد دریای سیاه و سبب تغییر کل اکوسیستم و از بین رفتن بیش از ۲۴ محل ماهیگیری شد. سپس از آنجا از طریق آب توازن کشتی ها وارد خزر شده که صدمات زیادی را به حیات اکوسیستم منطقه زده است که از جمله می توان به کاهش ماهی کیلکا نیز اشاره کرد.»صنعت ماهیگیری یکی دیگر از ضربه های غیرقابل جبران به حیات جانوران خزر است. بعد از سقوط اتحاد جماهیر شوروی این صنعت به شکلی بدون کنترل درآمد و کشورهای همسایه خزر به رقابت برای برداشت بیشتر روی آوردند. حمید رضا غفارزاده یکی از تهدیدات مهم در دریای خزر را ماهیگیری بی رویه می داند و می افزاید؛ « تولید خاویار در ده سال پیش دو هزار تن بوده که امروزه به ۵۰ تن رسیده است. ذخایر ماهیان کیلکا نیز از سال های ۹۰ تاکنون به بیش از ۴۰ درصد کاهش داشته است. در ایران ماهیگیری و فعالیت های وابسته به آن حدود ۷ هزار شغل ایجاد کرده که کاهش ماهیگیری به واسطه تخریب محیط زیست و تغییرات اکوسیستم سبب شده این بخش اهمیت خود را از دست بدهد و بسیاری از مشاغل وابسته به آن نیز از بین برود.»

وی به وجود د. د.ت در سواحل ایران و بافت بدن ماهی ها و فوک ها اشاره کرد و ادامه داد؛ «به رغم توافق بین المللی در مورد عدم استفاده از د.د.ت به خاطر خطرات آن برای حیوانات و انسان این ماده همچنان در منطقه مصرف می شود. استفاده از د.د.ت حتی به صورت محدود به طور قابل ملاحظه یی معضلات جدیدی را به وجود می آورد. با پیدا کردن د.د.ت در بدن ماهیان در سواحل ایران و آذربایجان به نظر می رسد که هنوز این مواد شیمیایی خرید و فروش می شوند.»

غفارزاده چالش دیگر دریای خزر را نوسان آب دریا از دو هزار سال پیش می داند و می گوید؛ «از سال ۱۹۸۷ آب دریا به سمت بالا پیشروی می کرد که در سال دو هزار متوقف شد. ساخت وساز، جمعیت، خشک کردن سواحل و غیره می تواند حرکات طبیعی دریا را مختل کند و اگر حرکت طبیعی دریا مختل شود اثرات زیانباری بر محیط زندگی انسانی می گذارد. مانند اینکه اگر دریا یک متر و بیست سانت بالا بیاید بندر انزلی تبدیل به یک جزیره می شود.»سیاست های توسعه در کنار خزر پایدار نیست. مدیر برنامه محیط زیست دریای خزر، با تاکید بر ناپایداری توسعه ادامه می دهد؛ «در باکو فقط در ۵ سال جمعیت به رشد ۶۰ درصدی رسیده است که این افزایش جمعیت باعث ورود فاضلاب تصفیه نشده در حجم بیشتری به دریا می شود. سیاست های توسعه ناپایدار در شالیزار ها و جنگل ها نیز مشاهده می شود که آنها را تبدیل به ساختمان می کند.»

وی معتقد است؛ «با وجود تلاش های سازمان محیط زیست این سازمان همچنان قوی نیست زیرا هنوز هستند بسیاری که این دستگاه را تجملاتی و لوکس و ارائه خدمات زیست محیطی را در تقابل با توسعه می دانند.در هفته گذشته شاهد مرگ هزاران فلامینگو بودیم که از شوری آب دریاچه بختگان مردند. زمانی که به سراغ علت می رویم می بینیم که به دلیل ساخت سد در بالای دریاچه بختگان شوری آب بیشتر شده و اکوسیستم منطقه به هم می خورد. وقتی به سراغ مسوولان می رویم می گویند توسعه مهمتر است یا پرنده. رشد سریع و ناپایدار ما در چند سال اخیر اثرات جبران ناپذیری را متوجه محیط زیست کرده است.»

بهره گیری از منابع هیدروکربنی دریای خزر در دستیابی به توسعه پایدار کشورها و توجه بیشتر کشورهای منطقه به سیاست گذاری در زمینه محیط زیست کشور های شان بسیار اهمیت دارد. با آنکه چالش های اساسی در مورد دریای خزر وجود دارد اما منطقه می تواند از منابع طبیعی خود به صورت پایدار بهره برداری کند و محیط زیست را نیز حفظ کند.

مونا قاسمیان