باور جهش قابل توجه كشور در حوزه چشم پزشكی و حذف فاصله های ایران با سطح علم چشم پزشكی در كشورهای توسعه یافته دنیا فقط با دانستن این نكته كه «تقریباً ۱۵ سال است هیچ بیمار چشمی به خارج از كشور برای درمان فرستاده نمی شود» دیگر برایتان سخت و دور از ذهن نخواهد بود. هم اكنون حدود ۱۴۰ میلیون نفر كم بینا و ۴۵ میلیون نفر نابینا در دنیا وجود دارد، در هر ۵ ثانیه یك نفر در دنیا نابینا می شود و هر دقیقه یك كودك نابینا به دنیا می آید. همچنین پیش بینی ها حاكی است كه شمار نابیناهای دنیا تا سال ۲۰۲۰ به ۷۵ میلیون نفر برسد و به عبارتی سالانه ۲ میلیون نفر به تعداد نابیناها افزوده شود. مطالعات انجام شده در ایران نیز نشان می دهد كه آب مروارید با ۳۶ درصد، دیابت با ۲۰ درصد و تنبلی چشم با ۷ درصد، شایع ترین علل كم بینایی و نابینایی در كشور است. در مجموع حدود یك میلیون و ۴۰۰ هزار ایرانی از اختلال بینایی رنج می برند و در كل استفاده نكردن از عینك و عیوب انكساری مهمترین علل كم بینایی در كشور است.

برنامه سال ۲۰۲۰ سازمان بهداشت جهانی و آژانس بین المللی پیشگیری از نابینایی در كشورهای توسعه نیافته - كه ۹۰ درصد آمار اختلالات بینایی مربوط به این كشورها است - و پیشگیری از دوسوم علل كوری در دنیا است.

برای رسیدن به اهداف این برنامه در ایران كمیته ای زیر نظر وزارت بهداشت و درمان كشور با هدف بیماریابی، تلاش برای اصلاح سیستم بهداشت و درمان كشور و ارتقای كیفیت اعمال جراحی بخصوص آب مروارید، پیشگیری از عوارض دیابت و آب سیاه تشكیل شده است. البته به گفته مسئولان متأسفانه هنوز اقدام عملی در این زمینه صورت نگرفته است. با هدف بررسی پیشرفت های كشور در حوزه درمان و جراحی های چشم پزشكی پای صحبت های دكتر سیدحسن هاشمی رئیس بیمارستان چشم پزشكی نور و نایب رئیس انجمن چشم پزشكان ایران نشسته ایم كه كمی توجه به آن ایران را به اهداف برنامه سال ۲۰۲۰ و رسیدن به جایگاهی بالاتر در عرصه جهانی نزدیك تر خواهد كرد.

● آقای دكتر! قبل از هر چیز بهتر است به مقایسه ای كوتاه در زمینه وضعیت اختلالات چشمی ایران با سایر كشورها بپردازیم. هم اكنون علم چشم پزشكی ایران در چه سطحی قرار دارد و سهم هر ایرانی از چشم پزشك چقدر است

▪ هم اكنون شایع ترین مشكلات در ایران كه موجب نابینایی می شود، آب مروارید و پس از آن تراخم، آب سیاه و عوارض ناشی از دیابت است. در این زمینه كوری ناشی از دیابت، آب مروارید و آب سیاه، با تشخیص به موقع، استفاده از امكانات بهداشتی قوی و نظام ارجاع كامل قابل پیشگیری است. در كشورهای توسعه یافته برخلاف ایران، بیشترین بیماری های شایع چشمی مربوط به كهولت سن است و از جمله عوامل تأثیرگذار بر این تفاوت، وضعیت اقتصادی و فرهنگی و میزان اطلاعات عمومی مردم است.

متأسفانه آمارهای اختلالات چشمی در كشور به طور مشخص وجود ندارد و تنها آمارها و مقالات نوشته شده در این حوزه مربوط به مطالعه اپیدمیولوژیك است كه در كلینیك فوق تخصصی چشم پزشكی نور انجام شده است. مطالعات مربوط به اختلالات چشم پزشكی در محله های مختلف تهران نشان می دهد كه مهمترین عامل نابینایی و كم بینایی در تهران، آب مروارید با ۳۶ درصد، پیری شبكیه چشم با ۲۰ درصد، تنبلی چشم با ۱۰‎/۷ درصد و عیوب انكساری با ۶۰ درصد است همچنین آمار كم بینایی در پایتخت ۲‎/۱۳ درصد و نابینایی ۰‎/۲۸ درصد است.

درباره سهم هر ایرانی از چشم پزشك نیز باید گفت هم اكنون ۲هزار چشم پزشك در ایران وجود دارد و بر این اساس سهم هر ۳۵ هزار ایرانی، یك چشم پزشك است. این آمار در كشورهایی چون آلمان و هلند كه از نظر چشم پزشكی و خدمات بهداشتی - درمانی در سطح مناسبی قرار دارند، به ترتیب هر ۱۶ هزار نفر و هر ۳۶ هزار نفر یك چشم پزشك است. اما آنچه در ایران وضعیت را متفاوت كرده است، امكانات موجود در نقاط محروم و شهرستان ها است. ما چشم پزشك كم نداریم، سالانه حدود ۶۰ چشم پزشك تربیت می كنیم و این علاوه بر افرادی است كه دوره تخصصی را می گذرانند. به علاوه سالانه ۲۰۰ اپتومتر به این جمعیت اضافه می شود و جمعیت زیادی وسایل كمك دیدگانی را تهیه می كنند. در مناطق محروم، چشم پزشك داریم، اما این عده در جایی خدمت می كنند كه وسایل و تجهیزات لازم به عنوان ابزار دست خود را ندارند.

● به نظر شما مشكل اصلی در این زمینه چیست آیا سهم مناطق محروم از خدمات مطلوب چشم پزشكی فراموش شده است

▪ مشكل عمده مناطق غیربرخوردار از تجهیزات چشم پزشكی، سهم ناچیز بهداشت و درمان از سرانه كشور است و به نظر می رسد بخش چشم پزشكی در بودجه وزارت بهداشت و درمان چندان مورد توجه نیست. اعتبارات وزارتخانه براساس رشته تقسیم بندی نمی شود مگر در بیماری های واگیر چون ایدز، دیابت و مالاریا. یعنی دانش و تخصص چشم پزشكان فعال در شهرستان ها به علت در اختیار نداشتن تجهیزات، مدفون می شود. در این زمینه باید بخش خصوصی برای تهیه تجهیزات چشم پزشكی مناطق محروم سرمایه گذاری كند و وزارت بهداشت نیز باید كمك به مناطق محروم را در اولویت قرار دهد.

● در حوزه تعرفه، وضع خدمات چشم پزشكی در مقایسه با سایر خدمات پزشكی چگونه است ضمن اینكه به نظر می رسد در مقایسه تعرفه خدمات تخصصی و فوق تخصصی چشم پزشكی ایران با سایر كشورهای منطقه و كشورهای توسعه یافته وضع چندان مطلوب نیست؟

▪ وضعیت تعرفه خدمات چشم پزشكی در مقایسه با سایر خدمات پزشكی چندان بد نیست. به عنوان مثال در مقایسه با جراح عمومی و ارتوپد با توجه به خدماتی كه ارائه می دهند، وضع چشم پزشكان بد نیست اما همان طور كه گفتید در مقایسه با سایر كشورها تعرفه های چشم پزشكی ایران اصلاً قابل مقایسه نیست. متأسفانه در این زمینه تعرفه عمل جراحی چشم حتی در كشورهایی چون پاكستان، سودان، سوریه و تركیه بهتر از ایران است. جدای از این كه پوشش بیمه ای در كشور خوب نیست، درآمد مردم نیز در سطحی است كه امكان افزایش تعرفه ها بیش از این میزان وجود ندارد. در این شرایط بهترین راه حل افزایش سهم بهداشت و درمان از بودجه و حمایت از تشكیل بیمه های مختلف در بخش خصوصی است.

● دكتر هاشمی، كوچكترین و بزرگترین عمل جراحی كه هم اكنون بر روی چشم در كشور انجام می شود، چیست؟

▪ بهتر است مردم بدانند شایع ترین و بیشترین عمل جراحی پزشكی ای كه بر روی چشم انجام می شود مربوط به آب مروارید است. در این زمینه كوچكترین عمل جراحی چشم، درآوردن جسم خارجی، پلیسه و آشغال و ضایعات پلك را شامل می شود. در مورد بزرگترین عمل جراحی چشم نیز باید بگویم كه با توجه به ۱۲ رشته فوق تخصصی موجود در چشم پزشكی عمل های جراحی بسیاری وجود دارد. به عنوان مثال در جراحی شبكیه بعضی عمل ها هشت تا ۹ ساعت طول می كشد. در این زمینه چسباندن پرده شبكیه، تعویض عدسی چشم، ایمن كردن شبكیه، پیوند سلول های بنیادین، قرنیه همزمان و اصلاح خشكی چشم را می توان از بزرگترین عمل های چشم بیان كرد.

● می خواهم مقایسه ای بین هزینه ای كه از هر جراحی چشم پزشكی كه به گفته شما گاهی ۹ ساعت هم طول می كشد با سایر جراحی ها داشته باشید. آیا این تعرفه ها با توجه به سختی كار جراحی چشم برای جراح عادلانه تعیین شده است؟

▪ به نظر من شاید در حرفه پزشكی وارد بحث دستمزد شدن، چندان زیبا نباشد و شاید هیچ پزشكی راضی به این نباشد كه با بیمار خود رابطه مالی داشته باشد. در مجموع ویزیت یك چشم پزشك در ایران ۶۵۰۰ تومان است در حالی كه در هیچ كجای دنیا ویزیت چشم پزشك كمتر از ۱۵ دلار نیست. در همین امارات كه در نزدیكی ایران است ویزیت چشم پزشك ۵۰ دلار است و در آمریكا ۳۵۰ دلار است اما بهتر این است كه ما به این فكر كنیم كه چگونه پوشش مناسبی در سطح خدمات چشم پزشكی داشته باشیم. در این زمینه راه حل اصلی، حمایت دولت و صنعت بیمه كشور از چشم پزشكی است. نمی توان گفت مشكل اصلی و اول چشم پزشكان ایرانی در دنیا، تعرفه است چرا كه موضوع تعرفه، در همه جای دنیا عمومیت دارد.

● آقای دكتر، این هفته هفدهمین همایش چشم پزشكی ایران برگزار شد. درباره چشم انداز همایش در سال جاری و مقایسه آن با سال های گذشته توضیح دهید.

▪ همایش چشم پزشكی ایران آذر ماه هر سال از سوی انجمن چشم پزشكان و هر سال به مسئولیت یكی از دانشگاه های علوم پزشكی برگزار می شود و امسال دانشگاه شهید بهشتی مسئول این همایش است. برای این همایش ۲۵۰ مقاله و ۱۰۰ پوستر ارسال شده است. چشم انداز برگزاری این كنگره ها به لحاظ كاربردی به یكسان سازی طرح درمانی كمك می كند. در مقایسه با سال هایی كه اصلاً مقاله های خارجی در كشور ترجمه نمی شد، اكنون وضعیت، بسیار مطلوب است و در دانشگاه تهران در بین ۲۴ رشته بالینی، چشم پزشكی رتبه پنجم را دارد و امیدواریم ایران بتواند به اهداف برنامه سال ۲۰۲۰ دست یابد.

مریم وادی پور