تقریباً کسی شک ندارد که فیبر نوری از مهم ترین ابزارهای ارتباطی جهان امروز به حساب می آید و این در حالی است که همچون هر ابزار انتقال دهنده اطلاعات، فیبر نوری نیز شامل مزیت ها و ضعف های متعددی است. امروزه در بسیاری از کشورهای توسعه یافته فیبر نوری تمامی مراکز مخابراتی، تلویزیونی، اینترنتی و...را به خانه های مردم متصل می کند. در این کشورها هیچ راه و جاده یی ساخته نمی شود مگر آنکه امکانات قرارگیری فیبر نوری در حاشیه آن ایجاد شده باشد و شاید به همین دلیل باشد که در بسیاری از کشورهای جهان وزارتخانه های ارتباطات و راه و ترابری عملاً با یکدیگر تلفیق شده اند.

در ایران نیز فیبر نوری به دنبال افزایش تقاضاهای ارتباطی و شناسایی قابلیت های آن به سرعت مورد توجه قرار گرفته و طی پنج سال اخیر توجه فراوانی برای توسعه فیبر در کشور چه در بحث تولید و چه در بحث استقرار صورت گرفته است. با این حال مشکلات متعددی همچون قطعی های مکرر فیبر در میانه راه به وجود آمده است و به همین علت شرکتی تحت عنوان زیرساخت برای نگهداری و تعمیرات و مدیریت شبکه فیبر کشور به وجود آمد و از سوی دیگر آیین نامه ها و ضوابط متعددی برای نگهداری و جلوگیری از قطع شدن مسیرهای فیبر تهیه شد اما با این حال عدم آشنایی دقیق با این تکنولوژی جدید باعث شده که قطعی فیبر نوری همچنان ادامه داشته باشد.

● کاربران اینترنت دلباختگان فیبر

بیشترین استفاده از فیبر نوری توسط کاربران اینترنت در سراسر جهان صورت می گیرد و به عبارتی باید گفت امروزه بخش عمده انتقال اطلاعات روی اینترنت از طریق خطوط فیبر به سراسر جهان منتقل می شود و این در حالی است که تکنولوژی های نسبتاً جدیدترمانند شبکه های بی سیم نیز کاربرد و طرفدار زیادی در سراسر جهان پیدا کرده اما تکنولوژی فیبر به دلیل مزیت هایی چون ارائه سرعت بالاتر انتقال اطلاعات همچنان محبوب بسیاری از کاربران اینترنت است.

بر اساس گزارش یک موسسه تحقیقاتی هم اکنون اشتراک خدمات اینترنت پرسرعت فیبر بسیار بیشتر از خدمات اینترنتی بر اساس کابل های مخابراتی و مودم است. به گزارش موسسه پوینت تاپیک در سه ماهه نخست سال ۲۰۰۸ حدود ۲/۴ میلیون نفر به مشترکان خدمات اینترنت پرسرعت از طریق فیبر نوری پیوستند که در این میان بیشترین مشترکان مربوط به کشور چین است. به رغم آنکه اتصال های اینترنت از طریق فیبر نوری سرعت سریع تری را فراهم می کند اما هزینه بالای ساخت آ نها باعث شده شرکت های مخابراتی نسبت به ارزش سرمایه گذاری روی آن مطمئن نباشند. فناوری هایی چون DSL که امکان ارتباط با اینترنت با خطوط معمولی مخابراتی را هم فراهم می کند امروزه در جهان بسیار متداول تر و ارزان تر است.

بر اساس گزارش پوینت تاپیک یک موسسه تحقیقاتی، اینترنت پرسرعت روی خط تلفن معمول ترین راه دسترسی به اینترنت در جهان است و هم اکنون ۲۳۸ میلیون خانه از این طریق به اینترنت متصل هستند.

این پیشرفت های تکنولوژیک و خصوصاً حرفه یی تر شدن کاربری های اینترنتی شرایطی را ایجاد کرده که متقاضیان استفاده از خطوط فیبر روز به روز افزایش یابد. به جز استفاده کاربران انتهایی از خطوط فیبر، هم اکنون شرکت های بزرگ انتقال دهنده اطلاعات در جهان نیز از خطوط فیبر به شکل وسیعی بهره می برند. گران قیمت بودن انتقال به شیوه هایی چون ماهواره هم اکنون فیبر را به عنوان مطمئن ترین و ارزان ترین راه انتقال اطلاعات اینترنتی بدل کرده است. اتصال به ستون فقرات اینترنت از طریق فیبر امروزه چنان مرسوم و متداول شده که بسیاری از کشورها تلاش می کنند حتی تعداد خطوط ارتباطی خود از این طریق را افزایش دهند تا ضریب اطمینان اتصال به شبکه را افزایش دهند. به جز موارد ذکر شده باید گفت ارتباطات مخابراتی بین کشورها نیز باعث شده که کشورها تلاش کنند از طریق خطوط فیبر اتصال های مخابراتی خود را انجام دهند به همین علت شاهد هستیم بسیاری از کشورها هم اکنون از طریق خطوط فیبر به همسایگان خود پیوسته اند.

● دردسرهای محبوبی به نام فیبر نوری

نخستین بار مشکلات فیبر نوری در کشور زمانی مشخص شد که گفته شد هزاران کیلومتر از فیبرهای نوری استفاده شده بین شهرهای مشهد - تهران تقلبی و خراب هستند و نیاز به تعویض دارند. موضوع در آن زمان حتی به مجلس هم کشیده شد ولی ظاهراً با تعویض فیبرهای معیوب که مشخص نشد توسط چه کسانی و چگونه خریداری و نصب شده اند به نوعی موضوع خاتمه یافت و پس از آن اگر حافظه ها یاری کند موضوع لنگرهای کشتی در خلیج فارس و گیر کردن آن میان ایران و امارات باعث شد تا همگان به این فکر بیفتند که یک اتصال یک یا دوطرفه صرفاً با یک کشور برای کل اینترنت کشور کافی نیست.

به گفته کارشناسان امروزه حدود ۳۰ هزار کیلومتر شبکه اصلی فیبر نوری در کشور وجود دارد که تمام آن زیر بار است و مخابرات نیز در نظر دارد ۱۵ هزار کیلومتر دیگر به آن اضافه کند.

شاید توسعه فیبر در کشور به همراه گسترش ابزارهای ارتباطی و همچنین صدمات و آسیب های مداوم به آن بود که باعث شد موضوع نگهداری از فیبر بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد. محمدرضا نوبری مدیرکل طرح و مهندسی عملیات شبکه و تعمیرات شرکت ارتباطات زیرساخت در این خصوص می گوید؛ در حال راه اندازی هفت لایه پشتیبان در مسیرهای اصلی سیستم های زیرساخت کشور هستیم که اگر لایه یی دچار مشکل شود و به نوعی قطع شود این موضوع از لایه یی دیگر جبران شده و پشتیبانی خواهد شد.

موضوع صیانت از حریم فیبر نوری اما هم اکنون جدی تر از گذشته پیگیری می شود. موضوع صیانت زمانی مطرح شد که مشخص شد بخش عمده قطعی های شبکه های فیبر در داخل به دلیل حفاری های نامناسب خصوصاً توسط وزارت راه صورت می گیرد. نوبری در این زمینه می گوید؛ عملیات تعمیراتی و عمرانی دستگاه های مختلف مانند وزارت راه و ترابری، شرکت های آب و فاضلاب، گاز و شهرداری ها یا عوامل ناشناخته، مردم و لنگر کشتی از جمله عوامل قطعی محسوب می شوند به همین دلیل موضوع حفاظت و صیانت از فیبر نوری و جلوگیری از وارد آمدن خسارت به آنها در بسیاری از کشورها به صورت طرح ملی تعریف شده که این عنوان موجب شده است اهمیت و حساسیت کار افزایش یابد و به این مبحث بیشتر اهمیت داده شود.

در همین حال به عقیده کارشناسان موضوع خسارت به فیبر نوری از آنجا که جریمه های آن بسیار پایین و اندک است از سوی سازمان های حفاری چندان جدی گرفته نمی شود در حالی که در این زمینه لایحه یی تحت عنوان صیانت از فیبر نوری توسط دولت سابق به مجلس تقدیم شده که هنوز در مرحله بررسی در مجلس متوقف مانده است.

با این حال خبرهای جدید حاکی از آن است که حجم قطعی های فیبر نوری طی یک سال گذشته ۱۷ درصد کاهش یافته است هر چند دلیل این کاهش چندان مشخص اعلام نشده است.

● فیبر و سرمایه گذاری کلان

موضوع توسعه شبکه فیبر هم اکنون از سوی بسیاری از همسایگان ایران به شکلی جدی در حال پیگیری است. با توجه به آنکه بسیاری از این کشورها تلاش عمده یی برای توسعه پهنای باند و ضریب نفوذ اینترنت روی شبکه های خود دارند موضوع سرمایه گذاری جدی روی شبکه فیبر را به عنوان یکی از اصول اساسی توسعه زیرساخت مورد توجه قرار داده اند. تنها شرکت مخابرات کشور عمان ۴۰۰ میلیون دلار برای ایجاد شبکه فیبر نوری سرمایه گذاری کرده است. به گفته مسوولان عمانی این شبکه برای تسهیل برقراری ارتباطات اینترنتی و شبکه یی و نیز تماس های تلفن ثابت و همراه میان عمان و دیگر کشورهای جهان به کار گرفته می شود و اجرای این پروژه ۴۰۰ میلیون دلاری که کشورهای عربستان، هند، مصر، یونان و ایتالیا را به یکدیگر متصل می کند در مجموع ۸ هزار کیلومتر کابل با ظرفیت تبادل ۷/۵ ترابیت اطلاعات را دربرمی گیرد. از سوی دیگر ۱۵ شرکت بزرگ مخابراتی جهان با صرف هزینه یی بالغ بر ۷۰۰ میلیون دلار شبکه فیبر نوری زیردریایی تازه یی برای اتصال کشورهای جهان به یکدیگر از هند تا انگلستان را دربرمی گیرد. همکاری های کشورهای منطقه برای پیوستن به خطوط اصلی فیبر در جهان در حالی صورت می گیرد که در ایران تلاش برای توسعه فیبر تنها در حد محلی باقی مانده و صرفاً نیازهای کشور از طریق خطوط فیبر اختصاصی تامین می شود. این موضوع باعث کندی سرعت پهنای باند، افزایش احتمال قطعی خطوط و تحمیل هزینه سنگین به مردم خواهد شد.

به هرحال همه ما با موضوع تاریخی کابل برگردان و مشکلات ناشی از آن طی سال های اخیر روبه رو بوده ایم و طی این سال ها بارها خطوط مخابراتی ایران جایگزین شده و انبوهی از سرمایه گذاری های کلان به دلیل رشد تکنولوژی و نیاز به استفاده از خطوط اتصالی بهتر از بین رفته است. در بسیاری از کشورهای جهان خطوط فیبر نوری کار گذاشته شده، به دلیل استفاده از بهترین و مرغوب ترین مواد تا سال ها آنها را از بابت تعویض خطوط بیمه کرده است و این در حالی است که در ایران به رغم فیبرکشی های مکرر و تخریب چندباره خیابان ها و پیاده رو ها هنوز فیبر نوری تا منازل کشیده نشده است. اگر تصمیم گیران مخابراتی در ایران قدری آینده نگری داشتند توسعه خطوط فیبر به رغم هزینه های اولیه آن تا سال ها می توانست مشکلات مربوط به انتقال اطلاعات بین مراکز دولتی و خصوصی و مشترکان عادی را برطرف کند. توسعه تلویزیون های خصوصی و ارائه سرویس های مختلف تلویزیونی تنها بخشی از مزایای اتصال همگانی به فیبر می تواند باشد.

مینو مومنی