دریای خزر به تنهایی ۹۳ درصد از ذخیره خاویار ماهیان خاویاری جهان را در خود جای داده است، همچنین پنج گونه ممتاز از این ماهیان در این دریا ‌زیست می‌كنند كه به ترتیب كیفیت عبارت‌اند از: فیل ماهی یا بلوگا، تاس ماهی روسی یا چالباش، تاس ماهی ایرانی یا قره برون، ماهی شیب و ماهی ازون برون یا سورگا. با توجه به خط قرمز انقراض این گونه ماهیان، روز به روز بر ارزش و قیمت خاویار (مرواید سیاه) افزوده می‌شود، گرچه بسیاری از كشورها پرورش مصنوعی را آغاز كرده‌اند اما گونه‌های آزاد آن از ارزشی بسیار قابل توجه برخوردار هستند.

● زمانی بیشترین خاویار دنیا در دریای خزر تولید می‌شد اما...

تجارت خاویار بسیار پرسود است اما با این همه صید قاچاق، آلوده كردن دریای خزر از جانب كشورهای حاشیه و سرپیچی از كنوانسیون سایتس (كنوانسیون حفظ گونه‌های زیستی در حال انقراض) در كاهش گونه‌های ماهیان خاویاری بسیار تاثیرگذار بوده است. زمانی بیشترین خاویار دنیا در دریای خزر تولید می‌شد ولی اكنون نفت و گاز این دریا مورد توجه جهانیان قرار گرفته است!

● صید قاچاق صدور رسمی اشرافی‌ترین صبحانه جهان را كاهش داد

با توجه به اینكه خاویار یكی از مهم‌ترین اقلام صادراتی ایران محسوب می‌شود طبق برنامه چهارم توسعه‌، باید در كشور سالانه ۵۰ تن خاویار تولید شود. این در حالی‌ است كه طی سال‌های اخیر به دلیل نبود توجه كافی به این مقوله و گسترش صید قاچاق، شاهد روند رو به كاهش صدور رسمی این ماده غذایی پر انرژی كه اشرافی‌ترین صبحانه جهان محسوب می‌شود، هستیم و به دنبال آن درآمد ارزی ناشی از تجارت این محصول نیز كاهش یافته است. به طوری كه ۳۰۰ تن استحصال در اوایل دهه ۷۰ هم اكنون به زیر ۲۰ تن كاهش یافته است؛ یعنی در ۱۵ سال گذشته ۹۴ درصد از ظرفیت برداشت خاویار در دریای خزر كاسته شده است.

● نرخ صید از ۳۰ تا ۳۵ درصد در سنوات قبل به كمتر از ۲۰ درصد رسیده است

در این زمینه نصرالله خادم - مدیرعامل شركت مادر تخصصی خدمات كشاورزی - در گفت‌وگو با ایسنا تصریح كرد: میزان صید و در نتیجه استحصال خاویار رو به كاهش است. لكن نرخ كاهش صید با تمهیدات به‌كار گرفته شده از ۳۰ تا ۳۵ درصد در سنوات قبل به كمتر از ۲۰ درصد رسیده است.

وی اعلام كرد: میزان تولید خاویار ایران در دو فصل صید (از سه فصل) در سال جاری حدود ۹ تن است در حالی كه سال گذشته در تمام فصول صید حدود ۷/۱۴ تن استحصال شده است.

خادم میزان صادرات رسمی این محصول در سال ۲۰۰۷ میلادی را حدود ۱۵/۷ تن به ارزش تقریبی ۱۹۴ میلیارد ریال عنوان كرد و افزود: از ابتدای سال تا دی ماه حدود هزار و ۷۰۰ كیلوگرم خاویار به ارزش تقریبی ۱۹ میلیارد ریال در داخل كشور فروخته شده است.

● انقراض نسل ماهیان خاویاری؛ زنگ خطری كه بارها به صدا درآمده است

اساسی‌ترین مشكل صید ماهیان خاویاری و استحصال و صدور خاویار آن، صید قاچاق و نبود برخورد جدی با متخلفان و همچنین نبود توافق عملی میان كشورهای حوزه دریای خزر برای حفظ ذخایر این گونه ماهیان است و رییس سازمان شیلات و دیگر مسوولان امر طی یكی – دو سال اخیر بارها زنگ خطر انقراض نسل ماهیان خاویاری (فسیل‌های زنده جهان كه از قدمتی چند صد میلیون ساله برخوردارند) را به صدا درآورده‌اند.

● در حفاظت از دریا كوتاهی نشده است

شعبانعلی نظامی در حالیكه روند رو به افزایش انقراض نسل ماهیان خاویاری و یكسان بودن صید قاچاق با صید دولتی را عنوان می‌كند، معتقد است: در حفاظت از دریا كوتاهی نشده است اما چون امكانات و نیروی لازم وجود ندارد نمی‌توان حفاظت مناسبی از دریا داشت به طوری‌كه از هزار و ۸۰۰ نیرو مورد نیاز برای حفاظت، ۷۰۰ نیرو فعال هستند و درصورتیكه باید نیروی شبانه‌روزی برای حفاظت از دریا داشته باشیم به دلیل كمبود بودجه توسط ارگان‌های ذی‌ربط نیروی مورد نیاز تامین نمی‌شود كه سازمان شیلات بی‌تقصیر است.

معاون وزیر جهاد كشاورزی تنها مشكل كاهش خاویار را صید قاچاق پنج كشور حاشیه خزر می‌داند؛ چراكه روسیه ۱۲ برابر، قزاقستان هفت برابر، آذربایجان و تركمنستان چهار برابر صید دولتی خود صید قاچاق دارند.

در این میان تخریب زیستگاه‌ها توسط فعالیت‌های انسانی از جمله: سدسازی، آلودگی‌های صنعتی، آلودگی‌های ناشی از سموم دفع آفات كشاورزی و برداشت بی‌رویه شن و ماسه كه باعث سست شدن و نشست بستر رودخانه و همچنین از بین رفتن بسیاری از موجودات كه غذای ماهی‌ها و بچه ماهی‌هاست می‌شوند را نمی‌توان نادیده گرفت.

مدیرعامل شركت مادر تخصصی خدمات كشاورزی با تاكید بر این موضوع، تصریح كرد: وجود صید قاچاق، تغییرات اكوسیستم و آلودگی‌های برخی سواحل ورودی رودخانه‌ها به دریای خزر كه زیستگاه‌ ماهیان خاویاری را با مشكل مواجه می‌سازند.

رییس سازمان شیلات ایران نیز این عوامل را در انقراض نسل این گونه موثر می‌داند ولی معتقد است: این موضوع برعهده دیگر سازمان‌ها و نهادهاست.

● زمانی درآمد ارزی ایران از فروش خاویار در رتبه دوم و پس از درآمدهای نفتی بود اما...

زمانی درآمد ارزی ایران از فروش خاویار در رتبه دوم و پس از درآمدهای نفتی بود ولی هم اكنون برخی كارشناسان این سوال را مطرح می‌كنند كه گذشته از مباحث اكولوژیك و زیست‌محیطی براساس كدام منطق اقتصادی شالیكاری را گسترش می‌دهیم تا مجبور شویم برای تامین آب فراوان شالی‌ها این همه سد بسازیم؟ برای توسعه كشاورزی، محصول برنج را انتخاب كرده‌ایم، آیا نمی‌توان به جای كشت برنج محصولاتی همچون گندم و مركبات كه به مراتب كمتر از شالیزارها به آب نیاز دارند كاشت؟

آنچه كارشناسان مربوطه در این زمینه مطرح می‌كنند این است كه به نظر می‌رسد نبود نگرش نظام‌مند در میان نهادها و دستگاه‌های مختلف دولتی و بخشی‌نگری سبب بروز این همه مشكل شده است كه متاسفانه دستگاه‌ها و مسوولان مربوطه در زمینه اجرای این پروژه‌ها بدون توجه به اثرات زیست محیطی فعالیت‌های خود، اقدام به دخل و تصرف در طبیعت كرده‌اند كه نتیجه آن ایجاد وضع آشفته كنونی است.

در این میان نطامی، رییس سازمان شیلات بر ضرورت پرورش ماهیان خاویاری تاكید می‌كند و می‌گوید:‌ سازمان شیلات اعتقاد راسخی به بازدهی این بخش دارد و با توجه به پرداخت تسهیلات بسیار مناسبی در این زمینه آمادگی برای ارائه موافقت اصولی به سرمایه گذاران وجود دارد.

● مسوولان مربوطه فاتحه ماهیان خاویاری آزاد و استحصال خاویار وحشی را خوانده‌اند؟

اظهارنظرها حاكی از آن است كه گویا مسوولان امر و ارگان‌های متولی، فاتحه ماهیان خاویاری آزاد و استحصال خاویار وحشی كشور را خوانده‌اند و تنها به انتظار سرمایه‌گذاری بخش خصوصی برای پرورش ماهیان خاویاری و استحصال خاویار پرورشی نشسته‌اند. البته پرورش ماهیان خاویار و استحصال خاویار پرورشی اقدامی بسیار مناسبی است و امكانات و علم آن در كشور وجود دارد اما اعمال راهكارهای مناسبی همچون تلقی شدن خاویار در زمره كالاهای قاچاق و برخورد قاطعانه دستگاه‌های قضایی با متخلفان، توافق با دیگر كشورها برای حفاظت بیشتر از دریا می‌تواند تاثیر بسزایی در این زمینه داشته باشد.

● در كانادا كشتن ماهی خاویار برابر با قتل انسان است؛ در ایران قاچاق هر كیلو گوشت خاویار پنج هزار تومان جریمه دارد!

از آنجاكه صید غیر مجاز یكی از دلایل كاهش ماهیان خاویاری است اما مسوولان مربوطه تاكید دارند كه مجازات برای صیادان غیرمجاز بسیار كم است و متناسب با جرم نیست و برای هر كیلو گوشت خاویاری پنج هزار تومان جریمه در نظر گرفته می‌شود در صورتیكه در كانادا كشتن ماهی خاویار برابر با قتل انسان است و برای صید غیرمجاز آن جریمه‌ای بالغ بر ۱۰ هزار دلار به اضافه ۱۲ سال زندان در نظر گرفته می شود.

● «ماهی را از هر وقت از آب بگیرید تازه است»

فرهنگ‌سازی در این زمینه بی‌تاثیر نیست؛ البته باتوجه به اینكه میزان مصرف سرانه خاویار در كشور بسیار ناچیز است و حتی به گرم هم نمی‌رسد غیر از بقای نسل و مباحث میراث فرهنگی برای مردم چندان اهمیتی ندارد.

اگرچه كارهای تحقیقاتی خاصی در این زمینه انجام نشده و ابعاد تخریب بسیار گسترده است اما به قول معروف « ماهی را از هر وقت از آب بگیرید تازه است».