هنوز هم بسیاری باور نكرده اند كه با وجود سرمای كم سابقه و بارش برف در زمستان گذشته، تابستان امسال با بحران كم آبی و خشكسالی مواجه ایم، اما آخرین اخبار و اطلاعات سازمان هواشناسی كشور حاكی از آن است كه هم اكنون ذخایر آبی موجود در كشور فقط پاسخگوی تأمین آب آشامیدنی شهرهای كشور است و كشاورزان و دامداران برخی از استان ها سال سخت كم آبی را پیش رو خواهند داشت. چندی پیش نیز رئیس سازمان هواشناسی كشور در پاسخ به ابهاماتی در این باره گفته بود كه سال گذشته فقط سرمای شدید و یخبندان مستمر را تجربه كردیم و كاهش دما به معنای افزایش میزان بارندگی در كشور نبود .

از طرفی مسئولان و كارشناسان نیز عنوان می كنند كه در حال حاضر نزولات جوی در كشور ۴۴ درصد كاهش یافته و با این روند خشكسالی كشور در ۴۰ سال گذشته بی سابقه بوده است به طوری كه بر اثر خشكسالی، كشت های دیمی كشور۲۰ تا ۵۰ درصد خسارت دیده اند و امسال در بخش محصولات كشاورزی در برخی استان ها شاهد افت میزان محصول خواهیم بود.

● برنامه كوتاه مدت سازمان محیط زیست برای مقابله با خشكسالی

با بروز خشكسالی در چند ماهه اخیر، جنگل ها و مراتع وضعیت بسیار نامناسبی دارد و با خشك شدن چشمه ها و آبشخورها، حیات وحش كشور نیز با آسیب های جدی رو به رو ست.

معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست با بیان این مطلب و با اشاره به تشكیل ستاد بحران خشكسالی در این سازمان می گوید: ستاد مدیریت بحران خشكسالی در سازمان محیط زیست با عضویت معاونت طبیعی، مدیركل دفتر زیستگاه ها و امور مناطق سازمان و مدیران كل محیط زیست استان های درگیر مقوله خشكسالی تشكیل شده است تا تدابیر لازم برای كاهش اثرات خشكسالی بر مناطق جنگلی و پوشش طبیعی و حیات وحش كشور اتخاذ شود.

دلاور نجفی می افزاید: هم اكنون استان های اصفهان، سمنان، یزد، كرمان، سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی از دیگر استان های كشور وضعیت نامناسب تری دارند و خشكسالی این استان ها را بیشتر تهدید می كند به طوری كه از ابتدای سال جدید تاكنون شاهد رویش پوشش طبیعی گیاهی در این استان ها نبوده ایم و اغلب چشمه ها و آبشخورها نیز در این مناطق خشك شده اند.

به گفته وی سازمان حفاظت محیط زیست ۲۰۰ میلیارد ریال اعتبار برای مقابله كوتاه مدت با اثرات خشكسالی از ستاد مقابله با خشكسالی وزارت كشور درخواست كرده است تا اقدامات لازم را سریع تر انجام دهد.

نجفی با اشاره به لایحه پیشنهادی دولت در این باره می گوید: دولت در تلاش است تا لایحه ای درباره جلوگیری و كاهش اثرات خشكسالی به مجلس ارائه كند كه براین اساس پیش بینی می شود حداقل دو هزار میلیارد تومان اعتبار در این لایحه دیده شده باشد.

وی ادامه می دهد: در صورت تصویب این لایحه، رقم پیشنهادی سازمان محیط زیست نیز تصویب می شود و تخصیص می یابد.

وی با بیان این كه سازمان حفاظت از محیط زیست در هر صورت تدابیر اولیه را برای كاهش تبعات ناشی از خشكسالی در برخی مناطق انجام می دهد، می گوید: آبرسانی سیار، حفر كانال ها، لوله كشی و انتقال آب از مخازن، لایروبی و مرمت آب بندها، ساخت قنات ، آب انبار و آبشخور حیات وحش از طریق تانكر، تجهیز برخی مناطق به ابزار اطفای حریق، علوفه دهی، پمپ سیار، خرید خودروهای آبرسان و تهیه و كاشت بذر گیاهان مرتعی در نقاط آسیب دیده از جمله اقدامات ضربتی مقابله با خشكسالی در مناطق سازمان محیط زیست است.

نجفی با بیان این كه ایران در كمربند خشكی قرار دارد، اضافه می كند: هنوز میزان خسارت وارده به مناطق محیط زیست از جمله زیستگاه ها و حیات وحش مشخص نشده اما كمیته «بررسی چگونگی اثرات كاهش بحران خشكسالی» در حال برآورد میزان خسارت وارده به محیط زیست است.

● ۱۶ استان كشور در خشكسالی شدید

مدیركل دفتر طرح ریزی و هماهنگی سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری با اشاره به وضع خشكسالی شدید و بسیار شدید در ۱۶ استان كشور می گوید: در حال حاضر ۱۶ استان كشور از جمله كرمان، اصفهان، سیستان و بلوچستان و سمنان در معرض خشكسالی شدید و یا بسیار شدید هستند كه در اثر آن، خسارات فراوانی به پوشش گیاهی طبیعی اعم از جنگل ها و مراتع وارد شده است.

سیدعلیرضا بنی هاشمی میزان خسارت وارده را به پوشش گیاهی طبیعی اعم از جنگل ها و مراتع ۲۱ هزار میلیارد ریال عنوان می كند و می افزاید: بر اثر خشكسالی اخیر، بویژه در دو ماهه گذشته، بخش اعظم پوشش گیاهی از بین رفته و این مسئله موجب خشك شدن برخی جنگل ها و پوشش مرتعی در استان های در معرض بحران شده است، كه از این میان به تفكیك ۱۵ هزار میلیارد ریال به مراتع ، ۱۲۶ میلیارد ریال به جنگل های خارج از شمال، ۲۴۸ میلیارد ریال به جنگل های شمال و پنج هزار میلیارد ریال نیز بر اثر طغیان آفات به پوشش طبیعی خسارت وارد شده است.

وی با اشاره به این كه جنگل های شمال كشور بر اثر بحران خشكی و كم آبی بسیار آسیب دیده اند، می گوید: در جنگل شمال، بالغ بر ۴۱ هزار هكتار عرصه جنگلی مشتمل بر زراعت، چوب، پروژه های احیا و توسعه جنگل و طرح های جنگلداری كه از طریق بخش خصوصی انجام می شود، خسارت فراوان دیده اند.

بنی هاشمی درباره خسارات ناشی از طغیان آفات كه بر اثر خشكی زمین و كاهش منابع آبی ایجاد می شود، می گوید : هم اكنون به علت طغیان آفات كه بیماری های گیاهی متعددی را به دنبال دارد و موجب از بین رفتن پوشش گیاهی طبیعی می شوند، بیش از پنج هزار میلیارد ریال به جنگل ها و مراتع سراسر كشور خسارت جدی وارد شده است.

بنی هاشمی برای مقابله با بحران خشكسالی در كشور سه راه حل كوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت پیشنهاد می دهد كه هر یك به نوعی در كنترل خشكسالی مؤثر است و می توان با طراحی الگوهای مناسب و سازگار با محیط، میزان خسارت ناشی از خشكسالی را به حداقل رساند.

وی درباره راه حل های كوتاه مدت برای مواجهه با خشكسالی در كشور، بویژه در استان های در معرض بحران، توضیح می دهد: تأمین آب شرب برای انسان و دام در مناطق تحت تأثیر شدید خشكسالی از طریق نصب تلمبه های بادی، حفره چاه دستی، حمل آب با تانكر و ساخت آبشخورهای اضطراری و همچنین خرید دام مازاد و تغذیه دستی آنها در مناطقی كه پوشش گیاهی آن بشدت آسیب دیده و یا امكان تغذیه طبیعی دام وجود ندارد، از جمله اقدامات كوتاه مدت برای مقابله با بحران خشكسالی است كه باید در این شرایط مورد توجه قرار گیرد.

وی با هشدار از بروز آتش سوزی در مناطق خشكی كه پوشش گیاهی آنها از بین رفته است، می گوید: بهتر است پیش از وقوع هرگونه حادثه ای، هلی كوپترهای اطفای حریق در جایگاه های مشخصی در نزدیك جنگل های شمال مستقر شوند.

به گفته وی در نتیجه كم آبی و خشكسالی در كشور، بیش از ۴۰ هزار هكتار عرصه های جنگلی در شمال كشور در معرض نابودی قرار گرفته است و پیش بینی می شود امسال به علت كاهش رطوبت در این مناطق و خشكی جنگل ها و مراتع با بحران آتش سوزی و حریق نیز روبه رو شویم.

● ذخیره نزولات اساسی ترین راهكار برای مقابله با خشكسالی

كشاورزی بزرگ ترین عامل مصرف آب شیرین است كه باید اساسی ترین اصول مدیریت منابع طبیعی برای مقابله با خشكسالی بر افزایش بازدهی استفاده از آب معطوف شود.

بسیاری از كارشناسان از جمله این مقام مسئول معتقدند كه اجرای طرح های آبخیزداری، آبخوان داری، ذخیره نزولات، جلوگیری از افزایش اراضی كم بازده، باروری ابرها و شیرین كردن آب شور از جمله اقدامات افزایش دهنده بازدهی آب و مقابله با خشكسالی است.

بنی هاشمی ذخیره نزولات را به عنوان یكی از اساسی ترین راهكارها برای مقابله با خشكسالی در میان مدت عنوان می كند و می گوید: یكی از مهم ترین اقدامات در این باره ذخیره سازی بارش های بارندگی در فصول باران زا از جمله بهار و پائیز است كه آب ها در سفره های زیرزمینی نفوذ پیدا كرده اند. برهمین اساس، سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری طرحی را تهیه كرده است كه براساس آن، با اختصاص ۱۰ هزار میلیارد ریال، امكان اجرای ۶۰۰ پروژه آبخیزداری در همه استان های كشور فراهم می شود.

وی درباره جزئیات این طرح و زمان تصویب آن می گوید: این طرح در دو سال پیش از سوی سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری تهیه شد و در مهرماه سال گذشته نیز كلیات آن در هیأت دولت به تصویب رسید و اكنون نیز در مرحله تصویب نهایی قرار دارد كه در صورت تصویب، مجلس اجازه برداشت مبلغ ۱۰ هزار میلیارد ریال از حساب ذخیره ارزی برای اجرای این پروژه ها را به این سازمان صادر می كند.

به گفته بنی هاشمی در صورتی كه این طرح به تصویب نهایی برسد، دوره اجرایی آن بین سه تا پنج سال خواهد بود.

این مقام مسئول به تشكیل كمیته مقابله با بحران خشكسالی در سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری اشاره می كند و می گوید: به منظور اتخاذ تصمیمات لازم برای كاهش آثار ناشی از خشكسالی در ایران، كمیته ای را با حضور كارشناسان این حوزه تشكیل داده است كه این كمیته موظف شده راهكارهای اجرایی لازم را بررسی و به وزارت جهاد كشاورزی اعلام كند.

حمیده امینی فرد