به نظر من فیلم ها سه دسته اند؛ اول فیلم هایی که هرچه تقلا می کنند و به هر شامورتی بازی متوسل می شوند نمی توانند ذره یی در دل تماشاگرشان نفوذ کنند و او را تحت تاثیر قرار دهند.

دسته دوم فیلم هایی هستند که تماشاگر حین دیدن اش تحت تاثیر لحظاتی قرار می گیرد و لذت اش مثل یک فنجان چای زغالی در دل جنگل های نور آن هم در چنین فصلی تمام وجودش را گرم می کند. اما وقتی از سالن بیرون می آید و برای خودش چرخی می زند و چند ساعتی می گذرد دیگر اثری از آن حس خوب نیست.

انگار هرچه بوده مثل لذتی زودگذر، مثل تاثیر نوشابه یی انرژی زا دود شده و هوا رفته است. اما دسته سوم فیلم هایی است که در تمام لحظات تماشای آن حس می کنی جادو شده یی و روی زمین نیستی و اینکه در مقابلت روی پرده جان گرفته فیلم نیست بلکه لحظه یی غریب و ماورایی است و تازه هنگامی که از سالن بیرون می آیی و در تنهایی شب قدم می زنی احساس می کنی همچون مسافر کشتی بادبانی ساعت ها، روزها و حتی شاید سال ها در اقیانوس فیلم غوطه می خوری و باز هم نمی توانی از آن دل بکنی چون جادویی در آن هست که با هیچ چیز قابل وصف نیست. «درباره الی...» اصغر فرهادی یکی از این فیلم هاست. اتفاقی که همچون زلزله یی غریب، جشنواره امسال را از رخوت و مرگ نجات داد و جانی تازه در آن دمید.

تقریباً ما هیچ وقت این خوشبختی را نداشته ایم که فیلم های غیرایرانی دسته سوم این نوشته را در سالن و روی پرده بزرگ ببینیم. اما در بین فیلم های ایرانی، بعد از تجربه تماشای شاهکار بی حد و حصر پرویز شهبازی - «نفس عمیق» که برای هم نسلان من هیچ گاه فراموش شدنی نیست - «درباره الی...» دوباره ما را به همان قله یا شاید فراتر از آن می برد و وجودمان را زیر و زبر می کند. «درباره الی...» فیلمی در مورد دختری به نام الی است. هرگونه بازتعریف جزئیات فیلم برای خواننده این سطور خیانت به تماشاگری است که می خواهد لحظات جادویی و منحصربه فرد تماشای آن را تجربه کند. پس اگر من به جای شمایی بودم که فیلم را ندیده اید در برابر هرگونه بازگویی قصه و ذکر جزئیات توسط هر کسی که فیلم را دیده است، گوش هایم را می گرفتم تا لذت مواجه شدن با روند تدریجی و خارق العاده همراه شدن با فیلم فرهادی را از دست ندهم.

دوربین فرهادی در تمام لحظات فیلم لحظه یی از دایره کنش خارج نمی شود و تماشاگر همچون عضو و ناظری از یک جمع خانوادگی و دوستانه شاهد اتفاقاتی دردناکی است که به ظاهر منطق پیچیده یی ندارد. اما فیلم هرچه پیشتر می رود تازه ابعاد هولناک واقعه را افشا می کند و یک موقعیت ساده در انتهای فیلم به بحرانی غیرقابل بازگشت بدل می شود. اصغر فرهادی در این فیلم نیز همچون «چهارشنبه سوری» مدام قضاوت های تماشاگر در مورد شخصیت های فیلم و اصل ماجرا را به هم می زند. اما نکته خارق العاده اینجاست که تماشاگر پس از پایان فیلم نیز هرگز نمی تواند قضاوتی قطعی در مورد آنچه پیش آمده داشته باشد.

فرهادی استاد مسلم استراتژی اطلاع رسانی در روایت داستانی فیلم است. در ایران که هیچ در جهان نیز کمتر فیلمی را می توان یافت که به دور از فرم های مکانیکی و تکنیک های تصنعی - هرچند درونی شده در بطن فیلم- با چیدمانی این گونه نرم، انعطاف پذیر و خردمندانه از جزئیات روایی روبه رو باشیم که ذره ذره جهان اثر را شکل می بخشد و تماشاگرش را در فضای داستان قرار می دهد. «درباره الی...» یکی از قدر قدرت ترین فیلم های سینمای ایران در زمینه فضاسازی است؛ فضایی که در فیلمنامه به طور کامل شکل گرفته است و انتخاب های هوشمندانه کارگردان در تمامی زمینه ها - از لوکیشن گرفته تا انتخاب بازیگران، طراحی صحنه و انتخاب فیلمبرداری همچون حسین جعفریان - به اجرایی بی نقص از آن منجر شده است.

هرکدام از بازیگران فیلم، یکی از بهترین بازی های دوران حرفه یی شان را ارائه می کنند. تاکید فرهادی در قرار گرفتن دوربین دور و بر شخصیت ها و کانون اتفاقات، سبب می شود به شکل غریبی همه بازی ها در میزانسن های شلوغ و پربازیگر فیلم یکدست و قدرتمند از آب دربیاید. فرقی نمی کند شما در فیلم شاهد حضور بازیگری پرتجربه همچون گلشیفته فراهانی باشید یا بازی های خیره کننده سه کودک خردسال فیلم شما را تحت تاثیر قرار داده باشد یا بازی های غافلگیر کننده «پیمان معادی» و «مانی حقیقی»، یک فیلمنامه نویس و یک شارح فلسفی و کارگردان سینما هوش از سر شما برده باشد. فارغ از توانایی و خلاقیت تک تک بازیگران فیلم که مثلاً «صابر ابر» با آنکه تنها در لحظات کوتاهی آن هم در فصل پایانی فیلم حاضر می شود اما بی نظیر و مثال زدنی است یا بازی گلشیفته فراهانی که همچون الماسی در این فیلم می درخشد، نتیجه کار گویای انتخاب های هوشمندانه کارگردان و هدایت صحیح بازیگران از جانب اوست.

دوست دارم در فرصت و مجالی بسیار مفصل تر از این یادداشت به ارزش های شاهکار فرهادی اشاره کنم و در آخر اینکه «درباره الی...» فیلمی است که می شود بدون شرمساری و در ورای تمامی قواعد و اصول نقدنویسی به شیفته آن بودن اعتراف و افتخار کرد.

امین عظیمی