شاید كمتر كسی بداند كه مواد مخرب لایه ازن در آتش خاموش‌كن‌ها نیز وجود دارد و تركیبی به نام ‌هالون‌ها كه دراین سیستم به كار می‌رود خود عاملی برای تخریب لایه ازن یا همان سپر حفاظتی كره زمین است.

هالون‌ها یكی از گاز‌های مخرب لایه ازن هستند كه در كپسول‌های آتش‌نشانی برای خاموش كردن آتش استفاده می‌شوند.

كپسول‌ آتش‌نشانی از جمله كالاهایی است كه وجودش در هر خانه، اداره و ماشینی ضروری است تا در مواقع بحرانی حلال مشكلات ناشی از آتش‌سوزی شود.

اما جالب است بدانید بعضی از این كپسول‌ها گازی به نام‌هالون در تركیباتشان دارند كه برای محیط‌زیست بسیار خطرناك است و یكی از عوامل نازك‌شدن لایه ازن محسوب می‌شود.

با وجود خواص بسیار مناسب برای خاموش كردن آتش در این گازها، این مواد جزو فهرست مواد تحت‌كنترل پروتكل مونترال قرار دارد و به دلیل توان بالای تخریب لایه ازن، باید از چرخه مصرف حذف شوند.

بررسی‌ها نشان داده است با این كه میزان كل مصرف این مواد در جهان حدود ۲درصد است، اما این گازها موجب تخریب بیش از ۲۵درصد لایه ازن می‌شوند كه این خطری برای سلامت انسان و كره زمین محسوب خواهد شد. این گازها كه در فهرست حذف مواد مخرب لایه ازن قرار دارند، یكی از تعهدات دولت جمهوری اسلامی ایران برای حذف از چرخه مصرف هستند.

براساس مفاد پروتكل مونترال، كشورهای عضو موظف به حذف تولید و مصرف مواد مخرب لایه ازن بنا بر برنامه زمانی ارائه شده در این پروتكل هستند.

طرح پروتكل مونترال در زمینه مواد تخریب‌كننده لایه ازن تحت نظارت سازمان ملل در سپتامبر ۱۹۸۷ تهیه شد. این پروتكل مواد اصلی تخریب‌كننده را مشخص كرده و برای سطح تولید آنها محدودیت‌های معینی را در نظر گرفته است.

اكنون بسیاری از كشورها در این پروتكل عضویت دارند. جمهوری اسلامی ایران نیز در سال ۱۳۶۹ (۱۹۹۰میلادی) به عضویت این پروتكل درآمده و از آن زمان تاكنون فعالیت‌های بسیاری در زمینه حذف مصرف مواد مخرب لایه ازن در صنایع مختلف مصرف‌كننده این مواد از جمله صنایع تولید تجهیزات سرماساز، تولید اسفنج و صنعت كشاورزی و ... داشته است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد ‌هالون‌ها یكی از مواد مخرب لایه ازن هستند كه سلامت كره زمین را تهدید می‌كنند.

طبق برنامه زمان‌بندی پروتكل مونترال به منظور حفاظت از لایه ازن احداث سیستم‌های جدید‌هالون ممنوع اعلام شده است و با متوقف شدن تولید‌هالون، مصرف‌كنندگان این ماده موظف به جایگزینی آن با سایر عوامل خاموش‌كننده آتش و سازگار با قوانین و مقررات جاری زیست محیطی شده‌اند.

از این رو كشورهای عضو پروتكل مونترال ملزم به اعمال كنترل در تولید و مصرف و در نهایت حذف مصرف‌هالون‌ها تا اوایل سال ۲۰۱۰ میلادی هستند.

بر این اساس تنها‌هالون‌های بازیافتی می‌توانند مورد مصرف قرار گیرند و این مساله فقط زیرنظر ارگان‌های دولتی وبین‌المللی همچون دفتر حفاظت لایه ازن سازمان حفاظت محیط زیست امكان‌پذیر است.

هزاران سال است كه حیات روی كره زمین به واسطه وجود لایه‌ای موسوم به لایه ازن حفظ شده است. این لایه همانند سپری، زمین را در قبال پرتوهای زیانبار فرابنفش ساطع‌شده از خورشید محافظت می‌كند و بر اساس تحقیقات انجام شده لایه ازن تا آنجا كه دانش كنونی بشر به ما اجازه اظهار نظر می‌دهد تنها مختص سیاره ماست.

اگر فضانوردی در ارتفاع زیاد، به این سیاره، خانه ما، نگاه كند، نوار نازك آبی رنگی كه دور زمین را فراگرفته، نظرش را جلب خواهد كرد. این پوشش شفاف به نام لایه ازن، حیات را در جو زمین تأمین می‌كند. حیات به صورتی كه ما می‌شناسیم، تنها با پوشش حفاظتی ازن میسر می‌شود. بدون وجود لایه ازن ادامه زندگی امكان‌پذیر نیست.

اگر این لایه نازك شود و بتدریج از بین برود، اشعه ماورای‌بنفش براحتی به سطح زمین نفوذ می‌كند و سبب ایجاد پیری زودرس و بیماری‌های مختلفی از جمله سرطان پوست و آب‌مروارید در انسان می‌شود.

از نیمه قرن بیستم، فعالیت انسان روی زمین موجب بروز ضایعاتی در لایه ازن شده و به نظر می‌رسد حیات روی كره زمین در معرض مخاطره قرار گرفته‌است. در واقع انسان ناخواسته هوا را با مواد شیمیایی آلوده می‌كند و سپر حفاظتی خود را از بین می‌برد.

در اواسط دهه۱۹۷۰، دانشمندان به امكان تاثیر مخرب بعضی از مواد شیمیایی موجود در سیستم‌های سردسازی و فوم، كشاورزی، آتش‌نشانی و ... روی لایه ازن پی بردند.

از نیمه قرن بیستم فعالیت انسان روی زمین موجب بروز ضایعاتی در لایه ازن شده و به نظر می‌رسد حیات روی كره زمین در معرض مخاطره قرار گرفته‌استدر این میان‌هالون‌ها یكی از گازهای مخرب لایه ازن هستند كه در كپسول‌های آتش‌نشانی برای خاموش‌كردن آتش استفاده می‌شوند.

باوجود خواص بسیار مناسب برای خاموش كردن آتش در این گازها، این مواد جزو فهرست مواد تحت‌كنترل پروتكل مونترال هستند و به دلیل توان بالای تخریب لایه ازن باید از چرخه مصرف حذف شوند.

● هوای لایه ازن را داشته باشیم

به فرزندان، شاگردان، همكاران و خانواده‌های‌مان بیاموزیم دنیا فقط سهم آنها نیست. نسل‌های آینده هم حق زندگی كردن دارند.

صنایع باید به خدمت و آسایش انسان‌ها منجر شود نه به قاتلی پنهان. هنگام خرید انواع كپسول‌های آتش‌نشانی دقت كنید از گاز‌هالون استفاده نشده باشد یا هنگام خرید اسپری‌ها، واكس‌ها، رنگ‌ها، مواد ترمیم‌كننده رنگ، كولر، یخچال و فریزر و... دقت كنید كه نشان دوستدار ازن یا ozone friendly یا فاقد سی‌اف‌سی كه همان CFC Free است حتما روی كالا درج شده باشد.

اگر می‌خواهید محصولاتی مانند اسپری یخچال فریزر و كپسول آتش‌نشانی را كه حاوی لایه ازن هستند دور بیندازید، مراقب باشید گازهای درون آنها خارج نشوند و حتما با مشاوران این مساله بخصوص دفتر حفاظت لایه ازن سازمان حفاظت محیط زیست تماس حاصل نمایید.

از مصرف‌كنندگان‌هالون انتظار می‌رود سیستم خود را تغییر داده و به سیستم‌های جایگزین‌ هالون روی آورند.

و در انتها اگر كره زمین و آسمان آبی را دوست دارید، خانواده، همسایه و دوستان خود را از اهمیت حفاظت لایه ازن آگاه كنید.

● حذف ‌هالون‌ها در ایران و جهان

دفتر حفاظت لایه ازن با همكاری آژانس توسعه فرانسه (به صورت همكاری دوجانبه) و با استفاده از تسهیلات صندوق چندجانبه پروتكل مونترال اقدام به اجرای طرح مدیریت‌هالون به منظور حذف مصارف غیر ضروری‌ هالون در كشور كرده است.

این طرح شامل ۲ بخش عمده است كه ایجاد مركز تبادل اطلاعات و ایجاد بانك فیزیكی‌ هالون را شامل می‌شود. ایجاد مركز تبادل اطلاعات، شامل اطلاعات فنی، اقتصادی و سایر وارد مرتبط با‌ هالون‌هاست كه دفتر حفاظت لایه ازن تقریبا جمع‌آوری تمام اطلاعات مربوط به شركت‌های تامین‌كننده خدمات و مصرف‌كننده‌ هالون‌ها را انجام داده است.

ایجاد بانك فیزیكی‌هالون بخش دیگر این پروژه است. در این بخش مراكز بانك فیزیكی‌هالون برای جلوگیری از انتشار بی‌مورد ‌هالون در هوا و نیز فراهم كردن‌ هالون برای شركت‌ها یا سازمان‌هایی كه مصرف‌ هالون در آنها بنا به تشخیص گروه مشاورین ‌هالون ضروری است، كاربرد دارد.

در این خصوص دفتر حفاظت لایه ازن در سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی شهرداری تهران به منظور ایجاد بانك فیزیكی‌هالون تفاهم نامه همكاری امضا كردند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد ‌هالون‌ها در تخریب لایه ازن استراتوسفر نقش بسیار بالایی دارند. به همین سبب ‌هالون‌ها به عنوان مواد كنترل شده در پروتكل مونترال شناخته شده‌اند.

بنابراین عامل محدود‌كننده در استفاده از ‌هالون‌ها اثرات زیست محیطی آنهاست. تركیبات‌ هالون اگر چه بسیار محدود مورد استفاده قرار می‌گیرند، ولی می‌توانند در اثر انتشار در جو به دلیل عمر طولانی و تركیب با ازن استراتوسفر باعث تخریب آن شده و باعث كاهش ایمنی جو در برابر پرتوهای ماورای بنفش شوند.

همان‌طور كه می‌دانید، لایه ازن به عنوان سپر محافظ گیاهان حیوانات و انسان در برابر تابش پرتو ماورای بنفش خورشید عمل می‌كند و از برخورد طول موج‌كشنده آن به زمین جلوگیری می‌نماید و تشعشعات جذب شده در این طول موج‌ها عامل آفتاب سوختگی، سرطان پوست و آب مروارید بوده و می‌توانند با ضعیف كردن سیستم ایمنی بدن انسان مقاومت او را در برابر بیماری‌ها كاهش دهند. علاوه براین پرتو ماورای بنفش می‌تواند باعث كندی رشد گیاهان و صدمه به ساختار ژنتیكی موحودات زنده شود.

به همین سبب معاهده‌های بین‌المللی بخصوص معاهده مونترال بشدت استفاده از این تركیبات را محدود كرده است. برخورد برخی تركیبات ‌هالون با حریق ممكن است تركیباتی تولید كند كه در اثر سمیت آنها، افراد دچار مخاطره شوند. كلر در میان عناصر‌ هالون فعال‌تر از سایرین است و ملاحظات بیشتری را می‌طلبد.

در نتیجه، تحقیقات و پیشرفت‌های گسترده‌ای هم درمورد جایگزینی‌ هالوكربن‌های گازی و مایع و سیستم‌های با گازهای بی‌اثر برای‌هالون‌ها و شیوه‌ها و روش‌های جدید جایگزینی صورت گرفته است كه پس از تصویب پروتكل مونترال و با اعمال الزامات و محدودیت‌های اجبار شده در آن، تلاش گسترده‌ای برای شناسایی مواد و سیستم‌های جایگزین انجام شد.

ماندانا القاصی

كارشناس مسوول بخش‌ هالون دفتر حفاظت لایه ازن سازمان حفاظت محیط زیست