اشاره:

- نگهداری از کودکان بزهکار وظیفه سازمان بهزیستی نیست

- کودکان کار در ناهماهنگی ها می سوزند

اینها نمونه ای از نقل قولهای گوناگون رسانه هاست که از زبان کارشناسان و مسؤولان متعدد ذکر شده اند. مسأله ای که از بی سامانی وضعیت کودکان کشورمان حکایت دارد.

● اما در قوانین ایران متولی کودک کیست؟

دکتر عباس شیخ الاسلامی، استاد دانشگاه می گوید: بنابر قوانین موجود، نخستین متولی کودک، خانواده است. سپس با گذشت زمان و ورود وی به جامعه و نظام آموزشی، آموزش و پرورش و خانواده همزمان متولی کودک هستند، در صورتی که کودک، به هر شکلی بی سرپرست باشد ابتدا از طریق واحد سرپرستی دادگستری قیم و سرپرستی برایش انتخاب می کنند، اما در صورتی که محرز شود کودک سرپرستی ندارد، مسؤولیت آن با سازمان بهزیستی خواهد بود.

این حقوقدان می افزاید: اگر کودکی بزهکار محسوب شود، در کانون اصلاح و تربیت که زیرمجموعه قوه قضائیه است، جای می گیرد. به این ترتیب مطابق قوانین کشور، در شرایط گوناگون، متولی امور کودکان مشخص است، ولی به دلیل آنکه این گروه ها وظایف خود را به درستی انجام نمی دهند و یا نظارتی بر مسؤولیتهای آنان وجود ندارد؛ کودکان دچار مشکلات متعددی هستند.

● معضل همیشه؛ کمبود اعتبار

ساعت از ۱۰ شب گذشته است، اما دخترک گلفروش هنوز مشغول چرخ زدن میان خودروهاست تا شاید چند شاخه گل بیشتر بفروشد. دختر جوانی او را صدا می زند.

به طرف او می رود. چند شاخه گل را به او می فروشد. دخترک نگاهی به درون خودرو می اندازد و می گوید: چیزی برای خوردن ندارید؟. پاسخ چند دختر سرنشین منفی است.

چراغ سبز می شود و دخترک در هجوم خودروهای رنگارنگ گم می شود.

در شرایطی که طبق کنوانسیون حقوق کودک؛ اساسی ترین مسأله زندگی کودکان حفظ منافع آنان است، چرا در جامعه ما به این مسأله بی توجهی می شود؟

شیخ الاسلامی در همین باره خاطرنشان می کند: خانواده به دلیل مشکلاتی نظیر مسایل مالی یا عدم آموزش صحیح، توان انجام مسؤولیت خود را ندارد.

نظام آموزشی ما نیز به دلیل کاستی ها در این باره ناکام است، چنانکه در کشورهای پیشرفته، بهترین و کارآمدترین معلمان در دوران ابتدایی فعالیت دارند و اصولاً شغل معلمی از مشاغل حساس و قابل ارزش است، اما در کشور ما چنین دیدگاهی نه از سوی مسؤولان و نه از سوی معلمان وجود ندارد.

این جرم شناس ادامه می دهد: در زمینه کانونهای اصلاح و تربیت نیز به جز سه یا چهار شهر بزرگ؛ سایر شهرها فاقد این امکانات هستند. البته همین مراکز موجود هم دچار مشکلاتی هستند و خدمات محدودی ارایه می کنند. چنانچه بررسی شود، مسؤولان به کمبود بودجه اشاره می کنند.

● باید زیربنایی کارکرد

طی سالهای اخیر وعده های ریز و درشتی از سوی مسؤولان در راستای بهبود شرایط کودکان مطرح شده است.

مصطفی اقلیما، دکترای توسعه اجتماعی نیز با انتقاد از این وعده ها می گوید: در حال حاضر، مسایل کودکان برای خیلی ها سوژه شده است، بدون آنکه فعالیتی در این زمینه انجام دهند.

وی با اشاره به وعده های مختلف نهادها و مسؤولان می گوید: مشکلاتی که کودکان دارند، حاصل فقر است. وقتی والدین درآمد کافی ندارند، برای تأمین نیاز خانواده، فرزندان نیز وارد چرخه کار می شوند. به نظر من باید نگاهی اصولی داشت. به این ترتیب، هر قدر کودک را حمایت کنیم و به او خدمات دهیم، اما خانواده از آسیبهای مختلف رنج ببرد این حمایتها اثری نخواهد داشت.

وی با اشاره به اینکه، تمام این حرفها نمایش است و کار زیربنایی رسیدن به خانواده هاست، اظهار می دارد: تا وقتی جدی کار نکنیم در مقوله آسیبها، مشکلات ادامه خواهد داشت. بنابراین به جای ارایه خدمات ناچیز باید اساسی کار کرد؛ زیرا چنانچه به وضعیت کودکان، رسیدگی نشود و آنان دچار بزهکاری شوند هزینه نگهداری آنان ۵۰۰ هزار تومان خواهد بود و ضمن آنکه مطابق استانداردهای جهانی هر کودک بزهکار قادر است یک تا پنج نفر را دچار بزه کند.

این در حالی است که بنابر بررسیهای انجام شده؛ نرخ بازگشت کودکان بزهکار به کانون اصلاح و تربیت طی سال جاری بین ۶ تا ۷ درصد بوده است.

● ۴۵ درصد کودکان بزهکار، خانواده بی صلاحیت دارند

در حالی بر اساس قوانین کشور متولی اصلی کودکان، «خانواده» است که این نهاد خود نیز دچار چالشهایی انکارناپذیر می باشد.

بنابر گفته یکی از مدیران کانون اصلاح و تربیت، ۴۵ درصد کودکان بزهکار کانون دارای خانواده های نابسامان هستند. همچنین ۲۰ درصد از کودکان و نوجوانان بزهکار نگهداری شده در این مرکز نیز سرپرستی ندارند.

محسنی در ادامه اضافه می کند: از بین نوجوانان بزهکار این کانون، ۲۸ درصد دارای تجربه سؤ رفتار در خانواده، ۲۵ درصد دارای خانواده های درگیر با جرایم و ۲۳ درصد دارای خانواده هایی با سابقه زندان هستند که این آمار با یکدیگر همپوشانی نیز دارد.

مدیر کانون اصلاح و تربیت اظهار می دارد: جدایی والدین و همچنین ناهنجاری در میان اعضای خانواده های کودکان باعث شده تا درصدی از نوجوانان بزهکار نگهداری شده در کانون از توجه و محبت والدین خود محروم باشند.

دکتر اقلیما، رئیس انجمن علمی مددکاری ایران نیز می گوید: بر اساس قوانین جهانی؛ خانواده ای که صلاحیت لازم را برای سرپرستی فرزند ندارد یا کودکان به هر دلیلی فاقد سرپرست است؛ این طفل تحت پوشش خدمات دولت قرار می گیرد. مطابق قوانین کشورمان نیز مسؤولیت رسیدگی به آسیبهای اجتماعی بر عهده بهزیستی است. این در حالی است که اعتبار اختصاصی به این سازمان به دلیل کثرت افراد تحت پوشش کافی نمی باشد.

● راهکار چیست؟

با نگاهی به آنچه گفته شد، این پرسش مطرح می شود که راهکار چیست؟

دکتر شیخ الاسلامی در این زمینه می گوید: مهمترین راهکار اصلاح و بازنگری قوانین و نظارت بر فعالیت نهادهای مرتبط با کودکان است. به این ترتیب می توان مقوله حمایت از کودکان را جدیتر اعمال کرد.

وی در ادامه با اشاره به اینکه، در ژاپن؛ دادگاه کودکان در مدارس برگزار می شود؛ می افزاید: در صورت انجام بزه توسط کودکان باید به وی نظر حمایتی داشت، نه نگاهی کیفری و قضایی. به این ترتیب، زمینه بزهکاری کودکان کاهش پیدا می کند.

محبوبه علی پور